İş Uyuşmazlıklarında Zorunlu Arabuluculuk Süreci

1. Konunun Genel Çerçevesi

Dava şartı arabuluculuk, belirli uyuşmazlıklarda mahkemeye gidilmeden önce tarafların bir arabulucu eşliğinde bir araya gelmesini zorunlu kılan bir sistemdir. İş uyuşmazlıklarında bu sistem 2018 yılından itibaren uygulanmaktadır. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, usulden reddedilmektedir.

Arabuluculuk, tarafların uyuşmazlığı kendi iradeleriyle, gizlilik içinde ve daha kısa sürede çözmelerine imkân tanımaktadır. Arabulucu karar veren bir hâkim değildir; tarafların iletişim kurmasını ve çözüm üretmesini kolaylaştıran tarafsız bir üçüncü kişidir.

2. Hukuki Dayanak

• 7036 s. Kanun m.3: İş uyuşmazlıklarında dava şartı olarak arabuluculuk.
• 6325 s. HUAK m.18/A: Dava şartı arabuluculuğun genel usulü.
• 6325 s. HUAK m.18: Anlaşma belgesi ve sonuçları.
• 4857 s. İK m.20: İşe iade talebinde arabulucuya başvuru.
• Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi: Arabulucu ücretinin belirlenmesi.

3. Kanundaki Düzenleme

Kapsam

7036 s. Kanun m.3 uyarınca kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Kıdem ve ihbar tazminatı, ücret, fazla mesai, yıllık izin ücreti ve işe iade bu kapsamın tipik örnekleridir.

Kapsam Dışındaki Davalar

İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları dava şartı arabuluculuğa tabi değildir. Sosyal güvenlik kurumlarına karşı açılan davalar da kural olarak bu kapsamın dışındadır.

Sürelerin Durması

Arabulucuya başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durmakta ve hak düşürücü süreler işlememektedir. Bu kural, taraflara görüşme sürecinde hak kaybı yaşamadan müzakere imkânı vermektedir.

Arabuluculuğun Temel İlkeleri

Arabuluculuk; iradi katılım, eşitlik, gizlilik ve tarafsızlık ilkelerine dayanmaktadır. Dava şartı arabuluculukta ilk toplantıya katılım zorunlu olmakla birlikte, tarafların anlaşmaya zorlanması söz konusu değildir. Taraflar görüşmelerin her aşamasında anlaşmama yönünde irade açıklayabilmektedir. Arabulucu, taraflara bir çözüm önerisi dayatamamakta; ancak taraflar talep ederse çözüm önerisi sunabilmektedir.

Anlaşma Belgesinin İcrası

Anlaşma belgesinde kararlaştırılan ödeme yapılmazsa, belge ilam niteliğinde olduğundan doğrudan ilamlı icra yoluna gidilebilmektedir. Bu nedenle belgede borçlu tarafın, ödenecek tutarın, vade tarihinin ve gecikme hâlindeki sonuçların açık biçimde yazılması önem taşımaktadır. Belirsiz ifadeler, icra aşamasında sorun yaratabilmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Başvuru: Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılmaktadır. Arabuluculuk bürosu bulunmayan yerlerde başvurular, bu işle görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne yapılmaktadır.
2. Bilgilerin verilmesi: Başvuranın kendisine ve karşı tarafa ait iletişim bilgileri ile uyuşmazlığa ilişkin temel bilgiler forma yazılmaktadır. Karşı tarafa ulaşılabilmesi için güncel adres ve telefon bilgisinin doğru verilmesi önem taşımaktadır.
3. Arabulucu ataması: Büro, listeden bir arabulucu atamaktadır. Taraflar ortak bir arabulucu üzerinde anlaşmışsa o arabulucu da görevlendirilebilmektedir.
4. Görüşmeler: Arabulucu tarafları yüz yüze veya uzaktan iletişim araçlarıyla bir araya getirmektedir. Görüşmeler gizlidir; görüşmelerde yapılan teklifler ve beyanlar sonradan davada delil olarak kullanılamamaktadır.
5. Anlaşma: Uzlaşma sağlanırsa anlaşma belgesi düzenlenmektedir. Belgede ödenecek tutarlar, alacak kalemleri, ödeme tarihi ve yöntemi açıkça yazılmalıdır.
6. Anlaşmama: Uzlaşma sağlanamazsa son tutanak düzenlenmekte ve taraflar dava yoluna gidebilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Başvuru mercii, adliyelerde kurulu arabuluculuk bürolarıdır. Yer bakımından yetkili büro, karşı tarafın yerleşim yerinin veya işin yapıldığı yerin bulunduğu yerdeki bürodur. Birden fazla karşı taraf varsa bunlardan birinin yerleşim yerindeki büroya başvurulabilmektedir.

Arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa dava, iş mahkemesinde açılmaktadır. Yetkili mahkeme, davalının yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer mahkemesidir. Dava dilekçesine arabuluculuk son tutanağının aslı veya onaylı bir örneği eklenmelidir; eklenmezse mahkeme eksikliğin tamamlanması için süre vermektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Görüşme süresi: Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde başvuruyu sonuçlandırmaktadır. Zorunlu hâllerde bu süre en çok bir hafta uzatılabilmektedir.
• İşe iade: Arabulucuya başvuru, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde yapılmalıdır. Anlaşma sağlanamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde dava açılmalıdır.
• İlk toplantıya katılmama: Geçerli bir mazeret olmaksızın ilk toplantıya katılmayan taraf, son tutanakta belirtilmekte ve davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulmaktadır. Bu taraf lehine vekâlet ücretine de hükmedilmemektedir.
• Arabulucu ücreti: Görüşmeler anlaşmayla sonuçlanmazsa, kanunda öngörülen süreye ilişkin ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenmekte, bu tutar daha sonra yargılama giderinden sayılmaktadır. Anlaşma hâlinde ücret, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit olarak karşılanmaktadır. Ücret tarifesi her yıl yeniden belirlenmektedir.
• Anlaşma belgesinin niteliği: Taraflar, avukatları ve arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi ilam niteliğinde belge sayılmaktadır. Anlaşılan konular hakkında daha sonra dava açılamamaktadır.
• Kalem kalem yazım: Anlaşma belgesinde hangi alacak kalemi için ne kadar ödeme yapıldığının gösterilmesi, sonradan doğabilecek ihtilafları önlemektedir.
• Temsil: Taraflar görüşmelere bizzat veya avukatları aracılığıyla katılabilmektedir. Şirketlerin, anlaşma yapmaya yetkili bir temsilci göndermesi gerekmektedir.

7. Sonuç

Zorunlu arabuluculuk, iş uyuşmazlıklarında dava öncesi atlanamayacak bir aşamadır. Sürecin bir formalite olarak görülmesi, hem süre kaybına hem de yargılama giderleri bakımından olumsuz sonuçlara yol açabilmektedir.

Görüşmelere alacak hesabı, belgeler ve gerçekçi bir çözüm aralığıyla hazırlıklı katılınması, uyuşmazlığın mahkemeye taşınmadan sonuçlandırılma ihtimalini artırmaktadır. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← İş Hukuku