Menfi Tespit ve İstirdat Davaları

1. Konunun Genel Çerçevesi

Bir kişi aleyhine gerçekte var olmayan bir borç nedeniyle icra takibi başlatılabilmekte veya başlatılma tehlikesi bulunabilmektedir. Böyle bir durumda kişinin, borçlu olmadığının mahkemece tespit edilmesini istemesine imkân tanıyan dava menfi tespit davası olarak adlandırılmaktadır. Takip sonucunda borçlu olunmayan bir paranın ödenmiş olması hâlinde ise bu paranın geri alınması için istirdat davası açılmaktadır.

Her iki dava da icra hukukunun özel kurumlarıdır. İcra mahkemesinin itiraz incelemesi sınırlı olduğundan, borcun varlığına ilişkin asıl tartışma genellikle bu davalarda yapılmaktadır. Bu nedenle menfi tespit ve istirdat davaları, haksız takiplere karşı borçlunun en önemli güvencelerindendir.

2. Hukuki Dayanak

• İİK m.72: Menfi tespit ve istirdat davaları.
• HMK m.106: Tespit davası.
• HMK m.389 vd.: İhtiyati tedbir.
• TBK m.77 vd.: Sebepsiz zenginleşme.
• TTK m.5/A: Ticari uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk.

3. Kanundaki Düzenleme

Menfi Tespit Davası

İİK m.72 uyarınca borçlu, icra takibinden önce veya sonra borçlu olmadığının tespiti için menfi tespit davası açabilmektedir. Davanın takipten önce mi sonra mı açıldığı, tedbir ve sonuçlar bakımından önem taşımaktadır.

Takipten önce açılan davada borçlu, alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere teminat göstermek şartıyla ihtiyati tedbir yoluyla icra takibinin durdurulmasını talep edebilmektedir. Böylece henüz başlamamış bir takibin ilerlemesinin önüne geçilebilmektedir.

Takipten sonra açılan davada ise ihtiyati tedbir yoluyla icra takibi durdurulamamaktadır. Ancak borçlu, aynı oranda teminat göstermek şartıyla icra veznesine girecek paranın alacaklıya ödenmemesi yönünde tedbir kararı alınmasını isteyebilmektedir. Bu durumda takip devam etmekle birlikte tahsil edilen para dava sonuçlanıncaya kadar alacaklıya verilmemektedir.

Davanın borçlu lehine sonuçlanması hâlinde takip durmakta ve kesinleşmiş karar ile takip iptal edilmektedir. Alacaklının takipte haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, alacaklı aleyhine alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata hükmedilmektedir.

İstirdat Davası

İİK m.72 uyarınca takip sırasında menfi tespit davası açmamış olan borçlu, borçlu olmadığı bir parayı icra takibi sonucunda ödemek zorunda kalırsa, paranın ödendiği tarihten itibaren bir yıl içinde istirdat davası açabilmektedir. Takip devam ederken açılmış olan menfi tespit davası, para ödendikten sonra kendiliğinden istirdat davasına dönüşmektedir.

İstirdat davasında ödemenin icra takibi baskısı altında yapılmış olması aranmaktadır. Takip dışında, kendi isteğiyle yapılan ödemelerin geri alınması ise sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre değerlendirilmektedir (TBK m.77 vd.).

4. Uygulamada Süreç

1. Değerlendirme: Borcun neden doğmadığı veya sona erdiği, elde bulunan deliller ve takip dosyasının durumu incelenmektedir.
2. Arabuluculuk kontrolü: Uyuşmazlığın ticari, tüketici veya kira ilişkisinden doğması hâlinde dava şartı arabuluculuk hükümlerinin uygulanıp uygulanmadığı dava açılmadan önce kontrol edilmelidir.
3. Tedbir talebi: Dava dilekçesinde teminat karşılığında ihtiyati tedbir talep edilmekte, teminat mahkemenin belirlediği tutarda yatırılmaktadır.
4. Davanın açılması: Dava dilekçesi deliller ve icra dosyası örneğiyle birlikte görevli ve yetkili mahkemeye sunulmaktadır.
5. Yargılama: İspat yükü, kural olarak borcun varlığını iddia eden alacaklı üzerindedir. Bununla birlikte borcun ödendiğini veya sona erdiğini ileri süren davacı, bu iddiasını ispatlamakla yükümlüdür.
6. Karar: Kabul hâlinde takip iptal edilmekte, istirdat davasında ise ödenen paranın faiziyle iadesine hükmedilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Menfi tespit ve istirdat davaları, uyuşmazlığın kaynağı olan hukuki ilişkiye göre görevli mahkemede açılmaktadır. Ticari ilişkilerde asliye ticaret, işçi-işveren ilişkilerinde iş, tüketici işlemlerinde tüketici, kira ilişkisinde sulh hukuk, diğer hâllerde ise asliye hukuk mahkemesi görevlidir.

Yetki bakımından genel yetki kuralları uygulanmakta ve kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi yetkili olmaktadır. İİK m.72 uyarınca menfi tespit ve istirdat davaları, genel yetkili mahkemenin yanında takibin yapıldığı yer mahkemesinde de açılabilmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Menfi tespit davası için kanunda özel bir süre öngörülmemiştir; ancak takibin ilerlemesi ve paranın ödenmesiyle davanın niteliği değişebilmektedir.
• İstirdat davası, paranın ödendiği tarihten itibaren bir yıl içinde açılmalıdır; bu süre hak düşürücü niteliktedir.
• Tedbir için gösterilecek teminat, alacağın yüzde on beşinden az olamamaktadır. Teminatın nakit veya banka teminat mektubu olarak gösterilmesi mümkündür.
• Kötü niyet tazminatı için alacaklının haksız ve kötü niyetli olduğunun ispatı gerekmektedir.
• Ödeme emrine itiraz etmemek veya icra mahkemesinde itirazın reddedilmesi, menfi tespit davası açma hakkını ortadan kaldırmamaktadır.
• Dava şartı arabuluculuk sürecinde zamanaşımı durmakta ve hak düşürücü süreler işlememektedir.
• Harç ve gider avansı tutarları her yıl yeniden belirlendiğinden güncel tarifenin kontrol edilmesi gerekmektedir.

7. Sonuç

Menfi tespit ve istirdat davaları, haksız icra takiplerine karşı borçluya tanınmış etkili hukuki yollardır. Davanın takipten önce veya sonra açılması, tedbirin kapsamını doğrudan etkilemektedir. Para ödendikten sonra işleyen bir yıllık hak düşürücü sürenin kaçırılmaması önem taşımaktadır. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← İcra ve İflas Hukuku