Yazılım ve Eser Sahipliği: Hakların Kime Ait Olduğu ve Korunması

1. Konunun Genel Çerçevesi

Yazılımlar, internet siteleri, logolar, tasarımlar, metinler ve fotoğraflar, sahibinin hususiyetini taşıması ve kanunda sayılan eser türlerinden birine girmesi kaydıyla eser olarak korunmaktadır. Bilgisayar programları da, hazırlık tasarımları dahil olmak üzere, ilim ve edebiyat eserleri arasında sayılmaktadır.

Uygulamada en sık sorun, bir şirketin para ödeyerek yaptırdığı yazılım veya tasarım üzerindeki hakların kime ait olduğu konusunda ortaya çıkmaktadır. Bedelin ödenmiş olması, hakların kendiliğinden ödeme yapana geçtiği anlamına gelmemektedir. Hakların kimde olduğu; eseri meydana getirenin çalışan mı yoksa bağımsız bir geliştirici mi olduğuna ve yapılan sözleşmenin içeriğine göre belirlenmektedir.

Eser sahipliği sorunu, özellikle şirket satışlarında ve yatırım süreçlerinde gün yüzüne çıkmaktadır. Yatırımcılar ve alıcılar, şirketin kullandığı yazılım ve tasarımlar üzerindeki hakların gerçekten şirkete ait olup olmadığını incelemekte; eksik hak devirleri işlemin gecikmesine veya bedelin düşmesine yol açabilmektedir. Bu nedenle hakların baştan doğru şekilde belgelenmesi önem taşımaktadır.

2. Hukuki Dayanak

• 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK)
• Eser ve bilgisayar programı tanımları: FSEK m.1/B, FSEK m.2
• Eser sahipliği: FSEK m.8
• Çalışan ve memurların eserleri: FSEK m.18
• Manevi haklar: FSEK m.14-17
• Mali haklar: FSEK m.20-25
• Koruma süresi: FSEK m.26-27
• Devir ve lisans, şekil şartı: FSEK m.48, FSEK m.52
• Hukuk davaları: FSEK m.66-70
• Ceza hükümleri: FSEK m.71 vd.
• Görevli mahkeme: FSEK m.76
• İsteğe bağlı kayıt-tescil: FSEK m.13

3. Kanundaki Düzenleme

Eser Sahipliği

Eserin sahibi, onu meydana getiren kişidir. Eser üzerindeki haklar, herhangi bir tescil veya başvuru gerekmeksizin eserin oluşturulmasıyla birlikte doğmaktadır. Birden fazla kişinin birlikte meydana getirdiği ve ayrılması mümkün olmayan eserlerde eser sahipliği bunlara birlikte ait olmaktadır.

Çalışanların Eserleri

Memurların, hizmetlilerin ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki hakları, aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, bunları çalıştıran veya tayin edenler kullanmaktadır. Bu kural, şirkette iş sözleşmesiyle çalışan yazılımcıların görevleri kapsamında geliştirdiği yazılımlar bakımından işverenin mali hakları kullanmasına imkân tanımaktadır. Ancak görev tanımının ve iş sözleşmesinin bu hususu açıkça içermesi, uyuşmazlık riskini azaltmaktadır.

Bağımsız Geliştiriciler

Serbest çalışan yazılımcı, tasarımcı veya ajans tarafından meydana getirilen eserlerde yukarıdaki kural uygulanmamaktadır. Bu durumda mali hakların sipariş verene geçmesi için yazılı bir sözleşme yapılması ve devredilen hakların (çoğaltma, işleme, yayma, umuma iletim gibi) ayrı ayrı gösterilmesi gerekmektedir. Bu şartlara uyulmadan yapılan devir geçersiz kalabilmektedir.

Mali ve Manevi Haklar

Mali haklar; işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim haklarından oluşmakta ve devredilebilmektedir. Manevi haklar ise eserin umuma arzı, adın belirtilmesi ve eserde değişiklik yapılmasını yasaklama gibi kişiye bağlı haklardır; bunların kullanımı kanundaki sınırlar içinde başkasına bırakılabilmektedir. Koruma, kural olarak eser sahibinin yaşamı boyunca ve ölümünden sonra kanunda öngörülen süre boyunca devam etmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Sözleşmelerin gözden geçirilmesi: Çalışanların iş sözleşmeleri ve görev tanımları, dışarıdan alınan hizmetlere ilişkin sözleşmeler eser sahipliği yönünden incelenmektedir.
2. Hak devri hükmü: Bağımsız geliştiricilerle yapılan sözleşmelere, mali hakların süre, yer ve kapsam bakımından sınırsız ya da belirlenen sınırlarla devrine ilişkin açık hüküm eklenmektedir.
3. Kaynak kod ve belgeler: Yazılım işlerinde kaynak kodun, tasarım dosyalarının ve teknik belgelerin teslimi sözleşmede düzenlenmektedir.
4. Delil oluşturulması: Geliştirme sürecine ait sürüm kayıtları, yazışmalar ve tarih taşıyan belgeler saklanmaktadır. Eserin belirli bir tarihte var olduğunun ispatı için noter onayı veya isteğe bağlı kayıt yoluna başvurulabilmektedir.
5. İhlal hâlinde: İhlalin tespiti için delil tespiti istenmekte, ihlalin durdurulması için ihtiyati tedbir talep edilmekte ve tecavüzün ref'i, men'i ve tazminat davaları açılmaktadır.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'ndan doğan hukuk davaları fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde, bu mahkemenin bulunmadığı yerlerde asliye hukuk mahkemesinde görülmektedir. Ceza davaları ise fikri ve sınai haklar ceza mahkemesinde, bulunmayan yerlerde asliye ceza mahkemesinde görülmektedir; suç şikâyeti Cumhuriyet başsavcılığına yapılmaktadır.

Yetki bakımından genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir; haksız fiil niteliğindeki ihlallerde fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer mahkemesi de yetkili olabilmektedir. Eserlerin isteğe bağlı kaydı bakımından ise Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesindeki ilgili birim yetkilidir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Tazminat: Hak sahibi, izinsiz kullanım hâlinde sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin veya kanunda öngörülen rayiç değerin belirli bir katına kadar tazminat talep edebilmektedir.
• Şikâyet süresi: Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'ndaki suçların önemli bir kısmı şikâyete bağlıdır; şikâyetin, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren kanunda öngörülen süre içinde yapılması gerekmektedir.
• Zamanaşımı: Tazminat talepleri haksız fiil zamanaşımı kurallarına tabidir; ihlalin öğrenilmesinden sonra beklenmemesi gerekmektedir.
• Sözleşmesiz ödeme: Yazılı ve hakları ayrı ayrı gösteren bir sözleşme bulunmadan yapılan ödeme, mali hakların devri anlamına gelmemektedir.
• Açık kaynak ve üçüncü kişi bileşenleri: Yazılımda kullanılan hazır bileşenlerin lisans şartları, eser üzerindeki hakların kullanımını sınırlayabilmektedir.
• Masraf kalemleri: Tespit giderleri, tedbir teminatı, dava harçları, bilirkişi ücretleri ve isteğe bağlı kayıt ücreti söz konusu olabilmektedir; bu tutarlar her yıl yeniden belirlenmektedir.

7. Sonuç

Yazılım ve diğer eserler üzerindeki hakların aidiyeti, şirketlerin en değerli varlıklarından bazılarını doğrudan ilgilendirmektedir. Çalışanlar için iş sözleşmesi ve görev tanımının, bağımsız geliştiriciler için ise hakları ayrı ayrı gösteren yazılı devir sözleşmesinin bulunması, ileride doğabilecek sahiplik uyuşmazlıklarını önlemektedir.

Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Marka ve Fikri Mülkiyet