Cezai Şart, Sorumluluğun Sınırlandırılması ve Fesih Hükümleri

1. Konunun Genel Çerçevesi

Ticari ve bireysel sözleşmelerde tarafların en çok önem verdiği hükümler, sözleşmeye aykırılık hâlinde ortaya çıkacak sonuçları düzenleyen hükümlerdir. Cezai şart, sorumluluğun sınırlandırılması ve fesih hükümleri, bu sonuçları önceden belirleyerek uyuşmazlık riskini azaltmayı amaçlamaktadır.

Ancak bu hükümlerin her zaman yazıldığı gibi uygulanması mümkün olmamaktadır. Kanun, özellikle zayıf tarafı korumak amacıyla bazı sınırlar öngörmüştür. Sözleşme hazırlanırken bu sınırların bilinmesi, hükümlerin geçersiz sayılması veya hâkim tarafından değiştirilmesi riskini azaltmaktadır.

2. Hukuki Dayanak

• Ceza koşulu: TBK m.179-182
• Sorumluluktan kurtulma anlaşması: TBK m.115-116
• Genel işlem koşulları: TBK m.20-25
• Borçlunun temerrüdü ve seçimlik haklar: TBK m.123-126
• Aşırı ifa güçlüğü: TBK m.138
• Tacirler bakımından cezai şart ve ihbarların şekli: TTK m.18 ve TTK m.22
• Hizmet sözleşmesinde ceza koşulu: TBK m.420
• Konut ve çatılı işyeri kiralarında yasaklanan hükümler: TBK m.346
• Tüketici sözleşmelerinde haksız şartlar: 6502 s. Kanun m.5

3. Kanundaki Düzenleme

Cezai Şartın Türleri

Cezai şart, borçlunun borcunu hiç veya gereği gibi ifa etmemesi hâlinde alacaklıya ödemeyi üstlendiği edimdir. Kanunda üç temel tür öngörülmüştür TBK m.179:

• Seçimlik ceza: Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse, alacaklı ya borcun ifasını ya da cezanın ödenmesini isteyebilmektedir.
• İfaya eklenen ceza: Ceza, ifanın belirlenen zamanda veya yerde yapılmaması için kararlaştırılmışsa, alacaklı hem ifayı hem cezayı isteyebilmektedir. Ancak ifayı ihtirazi kayıt ileri sürmeden kabul eden alacaklı, cezayı artık isteyememektedir.
• Dönme cezası: Borçlunun cezayı ödeyerek sözleşmeden dönebileceğinin kararlaştırıldığı hâldir.

Alacaklı, hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ödenmesini isteyebilmektedir. Uğranılan zarar ceza miktarını aşmaktaysa, borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe aşan kısım da talep edilebilmektedir TBK m.180.

Cezai Şartın İndirilmesi

Hâkim, aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirebilmektedir TBK m.182. Ancak tacir sıfatına sahip borçlu, ticari işletmesiyle ilgili olarak kararlaştırdığı cezai şartın aşırı olduğu gerekçesiyle indirilmesini isteyememektedir TTK m.22. Bu nedenle tacirler arasındaki sözleşmelerde cezai şart miktarının dikkatle belirlenmesi önem taşımaktadır.

Cezai Şartın Yasak Olduğu veya Sınırlandığı Durumlar

Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı aleyhine ceza koşulu kararlaştırılamamaktadır TBK m.346. Hizmet sözleşmelerinde yalnızca işçi aleyhine öngörülen ceza koşulu geçersizdir TBK m.420. Tüketici sözleşmelerinde ise tüketici aleyhine dengesizlik yaratan ve müzakere edilmeden konulan şartlar haksız şart sayılarak kesin olarak hükümsüz kabul edilmektedir.

Sorumluluğun Sınırlandırılması

Taraflar, sözleşmeye aykırılıktan doğacak sorumluluğu belirli bir miktarla veya belirli zarar türleriyle sınırlandırabilmektedir. Ancak borçlunun ağır kusurundan veya kastından doğacak sorumluluğunu önceden kaldıran anlaşmalar kesin olarak hükümsüzdür TBK m.115. Hizmet sözleşmesinden doğan borçlarda hafif kusurdan sorumsuzluk anlaşması da kesin hükümsüz sayılmaktadır. Özel bilgi gerektiren bir hizmet, meslek veya sanatın yürütülmesi ancak kanun veya yetkili makamlarca verilen izinle mümkünse, bu faaliyetlerde hafif kusurdan sorumsuzluk anlaşması da kesin olarak hükümsüz sayılmaktadır.

Sorumluluğu sınırlayan kayıtlar standart sözleşmelerde yer almaktaysa genel işlem koşulları hükümleri de dikkate alınmalıdır. Karşı tarafa bu koşulların varlığı açıkça bildirilmemiş ve içeriğini öğrenme imkânı tanınmamışsa, bu koşullar yazılmamış sayılmaktadır TBK m.21.

Fesih Hükümleri

Borçlu temerrüde düştüğünde alacaklı, uygun bir süre vererek ifayı isteyebilmekte, ifa gerçekleşmezse kanunda öngörülen seçimlik haklarını kullanabilmektedir TBK m.123-125. İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde dönme yerine fesih hakkı söz konusu olmaktadır TBK m.126. Sözleşmede haklı fesih sebeplerinin, ihlalin giderilmesi için tanınacak sürenin ve feshin sonuçlarının açıkça düzenlenmesi, ileride doğabilecek tartışmaları azaltmaktadır.

4. Uygulamada Süreç

1. Risklerin belirlenmesi: Sözleşmenin konusu ve tarafların yükümlülükleri dikkate alınarak hangi ihlallerin cezai şarta bağlanacağı belirlenmelidir.
2. Cezai şartın türünün seçilmesi: Cezanın seçimlik mi yoksa ifaya eklenen ceza mı olduğu açıkça yazılmalıdır.
3. Miktarın belirlenmesi: Ceza miktarı, ihlalin olası etkileriyle orantılı olmalıdır; aşırı miktarlar indirime konu olabilmektedir.
4. Sorumluluk sınırının yazılması: Sınırlama kaydının kast ve ağır kusur hâllerini kapsamadığı açıkça belirtilmelidir.
5. Fesih sebeplerinin düzenlenmesi: Haklı fesih sebepleri, düzeltme süresi ve bildirim yöntemi tek tek gösterilmelidir.
6. Bildirimlerin yapılması: Tacirler arasında temerrüde düşürme, fesih ve dönme bildirimleri kanunda öngörülen noter, iadeli taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik yollarla yapılmalıdır TTK m.18.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Sözleşmeden doğan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme, uyuşmazlığın niteliğine göre belirlenmektedir. Ticari davalarda asliye ticaret mahkemesi, diğer davalarda asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Tüketici işlemlerinden doğan uyuşmazlıklarda tüketici mahkemesi veya kanunda belirlenen parasal sınırın altında tüketici hakem heyeti, iş sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda iş mahkemesi görevlidir.

Yetkili mahkeme genel olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi olup sözleşmenin ifa yeri mahkemesi de yetkilidir. Yetki sözleşmesi ise yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında yapılabilmektedir HMK m.17. Ticari davalarda konusu para olan alacak ve tazminat talepleri için dava şartı arabuluculuk uygulanmaktadır TTK m.5/A.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Cezai şart alacağının zamanaşımı, bağlı olduğu asıl borç ilişkisi dikkate alınarak ayrıca değerlendirilmelidir.
• İfaya eklenen cezada, ifanın ihtirazi kayıt ileri sürülmeden kabul edilmesi ceza talebini ortadan kaldırmaktadır.
• Tacirler arasında aşırı cezai şartın indirilmesi istenemediğinden, miktar belirlenirken ticari dengeler gözetilmelidir.
• Standart sözleşmelerde sorumluluk sınırlama ve cezai şart hükümlerinin karşı tarafa ayrıca bildirildiği belgelenmelidir.
• Fesih bildiriminin şekli ve tebliğ tarihi, feshin hüküm doğurduğu anı belirlemektedir.
• Olağanüstü ve öngörülemeyen durumlarda, kanundaki şartlar varsa sözleşmenin uyarlanması da gündeme gelebilmektedir TBK m.138.

7. Sonuç

Cezai şart, sorumluluğun sınırlandırılması ve fesih hükümleri, sözleşmenin uyuşmazlık anındaki işleyişini belirleyen hükümlerdir. Bu hükümlerin kanundaki emredici sınırlara uygun, açık ve orantılı biçimde yazılması, hem geçersizlik riskini hem de yargılama sürecinde doğabilecek tartışmaları azaltmaktadır.

Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Sözleşmeler ve Dilekçeler