İş Kazası ve Meslek Hastalığı: Bildirim, Tazminat ve Dava Süreci

1. Konunun Genel Çerçevesi

İş kazası, çalışanın işyerinde veya işin yürütümü sırasında meydana gelen ve bedenen ya da ruhen engelli hâle gelmesine yol açan olaydır. Meslek hastalığı ise çalışanın yürüttüğü işin niteliğinden veya çalışma koşullarından kaynaklanan, tekrarlanan bir sebeple uğradığı geçici veya sürekli hastalık ya da engellilik hâlidir.

Bu olaylar üç ayrı hukuki sonucu birlikte doğurmaktadır: sosyal güvenlik hukuku bakımından SGK yardımları, iş hukuku ve borçlar hukuku bakımından tazminat sorumluluğu ve ceza hukuku bakımından taksirle yaralama veya öldürme soruşturması.

2. Hukuki Dayanak

• 5510 s. Kanun m.13: İş kazasının tanımı ve bildirimi.
• 5510 s. Kanun m.14: Meslek hastalığının tanımı ve tespiti.
• 5510 s. Kanun m.21: İşverenin sorumluluğu ve SGK'nın rücu hakkı.
• 6331 s. İSGK m.4: İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri.
• 6331 s. İSGK m.14: İş kazası ve meslek hastalığının kayıt ve bildirimi.
• TBK m.417: İşverenin işçiyi koruma borcu ve tazmin yükümlülüğü.
• 7036 s. Kanun m.3: Arabuluculuk kapsamının dışında kalan davalar.

3. Kanundaki Düzenleme

İş Kazası Sayılan Hâller

5510 s. Kanun m.13 uyarınca sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle, görevli olarak işyeri dışına gönderilmesi sebebiyle, emziren kadın sigortalının süt izni sırasında ve işveren tarafından sağlanan bir taşıtla işe gidiş-gelişi sırasında meydana gelen olaylar iş kazası sayılmaktadır.

İşverenin Yükümlülükleri

6331 s. İSGK m.4 uyarınca işveren, işle ilgili sağlık ve güvenlik önlemlerini almak, risk değerlendirmesi yapmak, çalışanları bilgilendirmek ve eğitmek, alınan önlemlere uyulup uyulmadığını denetlemekle yükümlüdür. İşveren, iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirmek zorundadır. Meslek hastalığı bildiriminde ise süre, hastalığın öğrenildiği tarihten itibaren işlemektedir.

İşverenin Sorumluluğu

İş kazası veya meslek hastalığı işverenin kastı ya da iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK tarafından yapılan ödemeler 5510 s. Kanun m.21 uyarınca işverene rücu edilebilmektedir. Çalışan veya yakınları ise SGK yardımlarıyla karşılanmayan maddi zararları ve manevi zararları için işverenden tazminat talep edebilmektedir. Tazminatın belirlenmesinde işverenin kusuru, çalışanın müterafik kusuru ve varsa üçüncü kişilerin kusuru dikkate alınmaktadır.

Tazminat Kalemleri

İş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle talep edilebilecek başlıca tazminat kalemleri şunlardır:

• Maddi tazminat: Sürekli veya geçici iş göremezlik nedeniyle uğranılan kazanç kaybı, tedavi giderleri ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan zararlar.
• Destekten yoksun kalma tazminatı: Çalışanın ölümü hâlinde, onun desteğinden yoksun kalan eş, çocuk ve diğer kişilerin talep edebildiği tazminat.
• Manevi tazminat: Çalışanın veya ağır bedensel zarar ya da ölüm hâlinde yakınlarının yaşadığı acı ve elem karşılığı talep edilen tazminat.

Maddi tazminat hesabında çalışanın yaşı, ücreti, maluliyet oranı, kusur oranları ve aktüerya tabloları esas alınmaktadır.

4. Uygulamada Süreç

1. Olay yerinin ve delillerin korunması: Kaza tutanağı, tanık bilgileri, fotoğraflar ve kamera kayıtları güvence altına alınmaktadır.
2. Bildirim: İşveren, kazayı süresi içinde SGK'ya bildirmektedir. İşveren bildirim yapmamışsa çalışan da durumu SGK'ya bildirebilmektedir.
3. Sağlık süreci: Geçici iş göremezlik raporları ve tedavi kayıtları düzenlenmektedir. Meslek hastalığında tespit, yetkili sağlık kuruluşlarının raporları ve SGK sağlık kurulu incelemesiyle yapılmaktadır.
4. SGK yardımları: Şartları varsa geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri veya hak sahiplerine ölüm geliri bağlanmaktadır.
5. Ceza soruşturması: Ölüm veya yaralanma hâlinde Cumhuriyet başsavcılığı soruşturma başlatmaktadır. Bu dosyada alınan kusur raporu, tazminat davası bakımından da önem taşımaktadır.
6. Tazminat davası: Maddi ve manevi tazminat için iş mahkemesinde dava açılmaktadır. Mahkeme kusur oranlarını ve zararı bilirkişi incelemesiyle belirlemektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davalarında ve iş kazasının tespiti davalarında görevli mahkeme iş mahkemesidir. Yetkili mahkeme, kural olarak davalının yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer mahkemesidir; haksız fiile ilişkin genel yetki kuralları da ayrıca değerlendirilebilmektedir.

Taksirle yaralama veya öldürme suçlarına ilişkin kovuşturmalarda kural olarak asliye ceza mahkemesi görev yapmaktadır. SGK işlemlerine itirazlar ise önce kurum içinde, ardından iş mahkemesinde ileri sürülebilmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Arabuluculuk istisnası: İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları 7036 s. Kanun m.3 uyarınca dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir. Bu davalar doğrudan açılabilmektedir.
• Zamanaşımı: Sözleşmeye aykırılığa dayanan tazminat taleplerinde TBK m.146 uyarınca genel zamanaşımı süresi uygulanmaktadır. Sürenin başlangıcı, özellikle meslek hastalığında zararın ve maluliyet oranının kesinleştiği tarih bakımından ayrıca değerlendirilmektedir.
• Bildirim süresi: İşverenin kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirim yapmaması idari para cezası ve ek sorumluluk doğurabilmektedir.
• Maluliyet oranı: Tazminat hesabında çalışma gücü kaybı oranı esas alınmaktadır; bu oranın usulüne uygun belirlenmesi gerekmektedir.
• SGK ödemelerinin mahsubu: SGK tarafından bağlanan gelirlerin peşin sermaye değeri, maddi tazminattan indirilmektedir.
• İşveren açısından: Risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları, kişisel koruyucu donanım teslim tutanakları ve iş güvenliği uzmanı raporları, kusur tespitinde belirleyici delillerdir.
• Masraf kalemleri: Harç, bilirkişi ve tebligat giderleri söz konusu olmaktadır; tarifeler her yıl yeniden belirlenmektedir.

7. Sonuç

İş kazası ve meslek hastalığı, sosyal güvenlik, tazminat ve ceza boyutlarıyla birlikte değerlendirilmesi gereken çok yönlü bir hukuki meseledir. Olay anından itibaren delillerin korunması ve bildirimlerin süresinde yapılması, sonraki tüm süreçleri doğrudan etkilemektedir.

İşveren açısından iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin belgeli biçimde yerine getirilmesi hem kazaların önlenmesi hem de sorumluluğun sınırlandırılması bakımından önem taşımaktadır. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← İş Hukuku