Ortaklıktan Çıkma ve Çıkarılma: Limited ve Anonim Şirketler

1. Konunun Genel Çerçevesi

Şirket ortaklığı, ortaklar arasında güven ve iş birliğine dayanan bir ilişkidir. Zamanla ortaklar arasında görüş ayrılıkları, yönetim çatışmaları veya bir ortağın şirkete zarar veren davranışları ortaya çıkabilmektedir. Bu durumlarda bir ortağın şirketten ayrılmak istemesi veya diğer ortakların o ortağı şirketten uzaklaştırmak istemesi gündeme gelmektedir.

Ortaklıktan ayrılmanın en kolay yolu, payların diğer ortaklara veya üçüncü kişilere devredilmesidir. Ancak payların devri esas sözleşmeyle sınırlandırılmış olabilmekte, diğer ortaklar devre onay vermeyebilmekte veya paylar için makul bir alıcı bulunamayabilmektedir. Bu durumlarda ortaklık ilişkisinden kurtulmak için kanunda öngörülen çıkma ve çıkarma yollarına başvurulmaktadır.

Türk Ticaret Kanunu, bu konuyu limited şirketler bakımından ayrıntılı olarak düzenlemiştir. Anonim şirketlerde ise pay devri serbestisi esas alındığından ortaklıktan çıkma kural olarak payların devri yoluyla gerçekleşmekte; ancak kanunda azınlığın korunması ve hâkim şirketin haklarına ilişkin özel düzenlemeler bulunmaktadır.

2. Hukuki Dayanak

• TTK m.638: Limited şirkette ortaklıktan çıkma ve haklı sebeple çıkma davası düzenlenmektedir.
• TTK m.639: Çıkmaya katılma hakkı öngörülmektedir.
• TTK m.640: Limited şirkette ortaklıktan çıkarma düzenlenmektedir.
• TTK m.641: Ayrılma akçesi düzenlenmektedir.
• TTK m.621: Ortağın çıkarılması için genel kurulun onayı ve nisap öngörülmektedir.
• TTK m.531: Anonim şirkette haklı sebeple fesih davası düzenlenmektedir.
• TTK m.208: Şirketler topluluğunda hâkim şirketin ortaklıktan çıkarma hakkı düzenlenmektedir.
• TTK m.482: Sermaye borcunu ödemeyen pay sahibinin ıskatı düzenlenmektedir.

3. Kanundaki Düzenleme

Limited Şirkette Çıkma

TTK m.638 uyarınca esas sözleşme, ortaklara şirketten çıkma hakkı tanıyabilmekte ve bu hakkı belirli şartlara bağlayabilmektedir. Esas sözleşmede böyle bir hak bulunmasa da her ortak, haklı sebeplerin varlığı hâlinde şirketten çıkmasına izin verilmesi istemiyle dava açabilmektedir. Haklı sebebin bulunup bulunmadığı, somut olayın koşullarına göre mahkemece değerlendirilmektedir.

Bir ortağın çıkma bildiriminde bulunması veya çıkma davası açması hâlinde, şirket diğer ortakları bu durumdan haberdar etmektedir. TTK m.639 uyarınca diğer ortaklar da kanunda öngörülen süre içinde çıkmaya katılabilmektedir.

Limited Şirkette Çıkarma

TTK m.640 uyarınca esas sözleşme, bir ortağın genel kurul kararıyla ortaklıktan çıkarılabileceği sebepleri öngörebilmektedir. Bu karar, TTK m.621 kapsamında ağırlaştırılmış nisapla alınmaktadır. Esas sözleşmede sebep öngörülmemiş olsa bile, şirket haklı sebeplerin varlığı hâlinde bir ortağın çıkarılmasını mahkemeden isteyebilmektedir.

Ayrılma Akçesi

TTK m.641 uyarınca ayrılan ortak, esas sermaye paylarının gerçek değerine uygun düşen ayrılma akçesi isteme hakkına sahiptir. Esas sözleşme ile çıkarılma hâli için farklı bir değerleme esası belirlenebilmektedir. Gerçek değerin tespitinde şirketin ayrılma tarihindeki durumu esas alınmakta ve uygulamada çoğunlukla bilirkişi incelemesine başvurulmaktadır.

Anonim Şirkette Durum

Anonim şirkette pay sahiplerine genel bir çıkma hakkı tanınmamıştır. Bununla birlikte TTK m.531 uyarınca haklı sebeplerin varlığında, sermayenin en az onda birini, halka açık şirketlerde ise yirmide birini temsil eden pay sahipleri şirketin feshini isteyebilmektedir. Mahkeme, fesih yerine davacı pay sahiplerine paylarının gerçek değerinin ödenip ortaklıktan çıkarılmalarına veya duruma uygun ve kabul edilebilir başka bir çözüme karar verebilmektedir.

Şirketler topluluğunda, bir anonim şirketin sermayesinin ve oy haklarının kanunda belirtilen yüksek oranına sahip olan hâkim şirket, TTK m.208 kapsamında haklı sebeplerin varlığı hâlinde azınlıktaki pay sahiplerini ortaklıktan çıkarabilmektedir. Sermaye borcunu ödemeyen pay sahipleri ise TTK m.482 uyarınca ıskat yoluyla haklarından yoksun bırakılabilmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Esas sözleşmenin incelenmesi: Çıkma ve çıkarma sebepleri, değerleme esasları ve önalım hakları kontrol edilmektedir.
2. Uzlaşma imkânının değerlendirilmesi: Pay devri yoluyla ayrılmanın mümkün olup olmadığı araştırılmaktadır.
3. Delillerin toplanması: Haklı sebebi gösteren genel kurul tutanakları, yazışmalar, mali kayıtlar ve diğer belgeler bir araya getirilmektedir.
4. Genel kurul kararı veya dava: Esas sözleşmede öngörülen sebeplerle çıkarmada genel kurul kararı alınmakta, diğer hâllerde dava açılmaktadır.
5. Ayrılma akçesinin belirlenmesi: Payların gerçek değeri, gerekli hâllerde bilirkişi incelemesiyle tespit edilmektedir.
6. Tescil: Ortaklıktan ayrılma ve sermaye yapısındaki değişiklik ticaret siciline tescil ettirilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Ortaklıktan çıkma, çıkarma, ayrılma akçesi ve haklı sebeple fesih davaları TTK m.4 uyarınca ticari dava niteliğindedir ve asliye ticaret mahkemesinde görülmektedir. Yetkili mahkeme, şirket merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir.

Ayrılma akçesi gibi konusu para olan talepler bakımından TTK m.5/A kapsamında dava şartı arabuluculuğun uygulanıp uygulanmayacağı, talebin niteliğine göre ayrıca değerlendirilmelidir. Değişikliklerin tescili bakımından ise şirket merkezinin bulunduğu yerdeki ticaret sicili müdürlüğü görevlidir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Haklı sebep: Haklı sebebin somut olaylarla ve belgelerle ortaya konulması gerekmektedir; genel anlaşmazlık iddiaları yeterli görülmeyebilmektedir.
• Katılma süresi: Diğer ortakların çıkmaya katılma hakkını kanunda öngörülen süre içinde kullanmaları gerekmektedir.
• Ödeme zamanı: Ayrılma akçesinin ödenmesi, şirketin mali durumu ve kanuni sınırlamalar nedeniyle ertelenebilmektedir.
• İhtiyati tedbir: Dava sürecinde ortağın haklarının korunması için ihtiyati tedbir talep edilebilmektedir.
• Yargılama giderleri: Harçlar, bilirkişi ücretleri ve diğer giderler her yıl yeniden belirlenen tarifelere göre hesaplanmaktadır.
• Kamu borçları: Ayrılan ortağın şirketin kamu borçlarından sorumluluğu ayrıca incelenmelidir.

7. Sonuç

Ortaklıktan çıkma ve çıkarılma, limited şirketlerde kanunda ayrıntılı düzenlenmiş, anonim şirketlerde ise daha sınırlı yollarla mümkün olan bir süreçtir. Esas sözleşmede çıkma ve çıkarma sebeplerinin ve değerleme esaslarının baştan düzenlenmesi, ileride doğabilecek uzun yargılamaları önemli ölçüde azaltmaktadır.

Haklı sebebin varlığı ve payların gerçek değeri her olayda ayrı ayrı değerlendirilmektedir. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Şirketler ve Ticaret Hukuku