Şikâyet ve Suç Duyurusu: Başvuru Yolları ve Süreler

1. Konunun Genel Çerçevesi

Bir suçun işlendiğini öğrenen kişinin bunu yetkili makamlara bildirmesine ihbar veya suç duyurusu denilmektedir. Suçtan doğrudan zarar gören kişinin, failin cezalandırılmasını istemesi ise şikâyet olarak adlandırılmaktadır. Günlük dilde bu kavramlar çoğu zaman birbirinin yerine kullanılmakla birlikte hukuki sonuçları farklıdır.

Suçların büyük bölümü kendiliğinden, yani resen soruşturulmaktadır. Bu suçlarda bildirimin kimden geldiği önemli değildir ve şikâyetten vazgeçilmesi soruşturmayı sona erdirmemektedir. Kanunun açıkça şikâyete bağladığı suçlarda ise zarar görenin süresinde şikâyette bulunması, soruşturma ve kovuşturma yapılabilmesinin ön şartıdır.

2. Hukuki Dayanak

• TCK m.73: Soruşturma ve kovuşturması şikâyete bağlı suçlar, şikâyet süresi ve şikâyetten vazgeçme.
• CMK m.158: İhbar ve şikâyetin yapılacağı merciler ve usulü.
• CMK m.160: Cumhuriyet savcısının soruşturma yükümlülüğü.
• CMK m.172: Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar.
• CMK m.173: Bu karara itiraz.
• CMK m.234: Suçtan zarar görenin ve şikâyetçinin hakları.

3. Kanundaki Düzenleme

Şikâyete Bağlı Suçlar

Bir suçun şikâyete bağlı olup olmadığı, o suçu düzenleyen kanun maddesinde ayrıca belirtilmektedir. Hakaret, basit yaralamanın bazı hâlleri, konut dokunulmazlığının ihlalinin bazı hâlleri, mala zarar verme ve güveni kötüye kullanmanın temel şekli bu suçlara örnek olarak gösterilebilmektedir. Aynı suçun nitelikli hâli ise resen soruşturulabilmektedir.

Şikâyet Süresi

TCK m.73 uyarınca şikâyete bağlı suçlarda yetkili kimse, fiili ve faili öğrendiği tarihten itibaren altı ay içinde şikâyette bulunmadığı takdirde soruşturma ve kovuşturma yapılamamaktadır. Bu süre, fiilin ve failin birlikte öğrenildiği andan itibaren başlamaktadır. Her hâlde şikâyet, suçun tabi olduğu dava zamanaşımı süresi içinde yapılmalıdır.

Şikâyetten Vazgeçme

Kanunda aksi yazılı olmadıkça, şikâyetten vazgeçme davayı düşürmekte ve hüküm kesinleşinceye kadar vazgeçilebilmektedir. Ancak şikâyetten vazgeçmeyi kabul etmeyen sanık bakımından vazgeçme sonuç doğurmamaktadır. İştirak hâlinde işlenen suçlarda şüpheli veya sanıklardan biri hakkında vazgeçme, kural olarak diğerlerini de kapsamaktadır.

Resen Soruşturulan Suçlar

Resen soruşturulan suçlarda Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir yolla suç işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez soruşturmaya başlamak zorundadır (CMK m.160). Bu suçlarda zarar görenin vazgeçmesi soruşturmayı sona erdirmemekte, ancak bazı suçlarda uzlaştırma veya etkin pişmanlık gibi kurumlar sonucu etkileyebilmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Olayın ve delillerin derlenmesi: Tarih, yer, failin kimliği, tanıklar, yazışmalar, görüntü ve banka kayıtları gibi deliller bir araya getirilmektedir.
2. Dilekçenin hazırlanması: Dilekçede olaylar kronolojik ve açık biçimde anlatılmakta, şüphelinin kimlik bilgileri bilinmekteyse yazılmakta ve deliller ek olarak sunulmaktadır.
3. Başvuru: Dilekçe Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa verilmektedir. Başvuru sözlü olarak da yapılabilmekte, bu durumda tutanağa bağlanmaktadır. Avukat aracılığıyla elektronik ortamda başvuru da mümkündür.
4. İfade: Şikâyetçinin beyanı alınmakta, uzlaştırma kapsamındaki suçlarda uzlaşmak isteyip istemediği sorulmaktadır.
5. Soruşturma: Savcılık delilleri toplamakta, şüphelinin ifadesini almakta ve gerekirse bilirkişi incelemesi yaptırmaktadır.
6. Karar: Yeterli şüphe varsa iddianame düzenlenmekte, yoksa kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmektedir.

İhbar veya şikâyet konusu fiilin suç oluşturmadığı açık olan ya da ihbarın soyut ve genel nitelikte olduğu hâllerde savcılık, soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verebilmektedir (CMK m.158). Bu nedenle dilekçede somut olay ve delillere yer verilmesi önem taşımaktadır.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

CMK m.158 uyarınca ihbar ve şikâyet, Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılabilmektedir. Valilik, kaymakamlık veya mahkemeye verilen dilekçeler de ilgili Cumhuriyet başsavcılığına gönderilmektedir. Yurt dışında işlenen suçlarda ise elçilik ve konsolosluklara başvuru yapılabilmektedir.

Soruşturma kural olarak suçun işlendiği yer Cumhuriyet başsavcılığınca yürütülmektedir. Başka bir yerdeki savcılığa yapılan şikâyet, yetkisizlik kararıyla yetkili savcılığa gönderilmektedir. Kamu görevlilerinin görevleriyle ilgili suçlarında ayrıca izin sistemine ilişkin özel kanun hükümleri uygulanabilmektedir.

Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara karşı itiraz, kararı veren Cumhuriyet savcısının görev yaptığı yer ağır ceza mahkemesinin yargı çevresindeki sulh ceza hâkimliğine yapılmaktadır (CMK m.173).

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Şikâyete bağlı suçlarda süre, fiil ve failin öğrenilmesinden itibaren işlemeye başlamakta ve geçirilmesi hâlinde soruşturma yapılamamaktadır.
• Kovuşturmaya yer olmadığına dair karara itiraz, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde yapılmalıdır.
• İtiraz dilekçesinde, soruşturmanın genişletilmesini gerektiren olaylar ve deliller açıkça gösterilmelidir.
• Bilerek gerçeğe aykırı ihbar veya şikâyette bulunmak iftira suçunu oluşturabilmektedir (TCK m.267).
• Şikâyet ve suç duyurusu için kural olarak harç ödenmemektedir.
• Suçtan zarar gören, kamu davasına katılma hakkına sahiptir. Kanunda sayılan bazı suçlarda istem hâlinde baro tarafından avukat görevlendirilebilmektedir (CMK m.234).
• Suçtan doğan maddi ve manevi zararın tazmini, ceza soruşturmasından bağımsız olarak hukuk mahkemesinde de talep edilebilmektedir.

7. Sonuç

Şikâyet ve suç duyurusu, ceza adalet sisteminin harekete geçirilmesinin temel yollarıdır. Şikâyete bağlı suçlarda sürenin kaçırılması, hak kaybına yol açan en sık hatalardan biridir. Dilekçenin somut olaylara ve delillere dayanması, soruşturmanın etkin yürütülmesine katkı sağlamaktadır. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Ceza Hukuku