Karşılıksız Çek ve Sahte Senet: Ceza Sorumluluğu ve Başvuru Yolları

1. Konunun Genel Çerçevesi

Çek ve senet (bono), ticari hayatta en yaygın kullanılan ödeme ve kredi araçlarıdır. Bu belgelerin güvenilirliği hem özel hukuk hem de ceza hukuku kurallarıyla korunmaktadır. Karşılıksız çıkan bir çek veya sahte imzayla düzenlenmiş bir senet, bir yandan icra takibine, diğer yandan ceza soruşturmasına konu olabilmektedir.

Karşılıksız çek, gerçek bir çekin vadesinde bankaya ibraz edildiğinde hesapta yeterli karşılık bulunmaması durumunu ifade etmektedir. Sahte senet ise belgenin hiç düzenlenmemiş olduğu hâlde düzenlenmiş gibi gösterilmesini veya gerçek bir belgenin içeriğinin değiştirilmesini kapsamaktadır. İki durum arasındaki fark, sorumluluğun kaynağı ve izlenecek yol bakımından önem taşımaktadır.

2. Hukuki Dayanak

• 5941 s. Çek K. m.3: Çek hesabı açılması ve bankanın ödeme yükümlülüğü.
• 5941 s. Çek K. m.5: Karşılıksız çek keşide etme suçu ve hamilin şikâyeti.
• TCK m.204: Resmî belgede sahtecilik.
• TCK m.207: Özel belgede sahtecilik.
• TCK m.210: Resmî belge hükmündeki belgeler.
• TTK m.780 ve TTK m.776: Çek ve bononun zorunlu unsurları.
• İİK m.170: Kambiyo takibinde imzaya itiraz.

3. Kanundaki Düzenleme

Karşılıksız Çek Keşide Etme

5941 s. Çek K. m.5 uyarınca ibraz süresi içinde bankaya süresinde ibraz edilen çekin, hesapta yeterli karşılığın bulunmaması nedeniyle kısmen veya tamamen ödenmemesi hâlinde karşılıksızdır işlemi yapılmaktadır. Bu durumda çeki düzenleyen kişi veya tüzel kişi adına çek düzenleyen yetkili, hamilin şikâyeti üzerine cezalandırılmaktadır. Ayrıca mahkeme tarafından çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı da verilebilmektedir.

Kanun, karşılıksız kalan çek bedelinin faiziyle birlikte ödenmesi hâlinde davanın düşmesini ve mahkûmiyet kesinleştikten sonra ödeme yapılması hâlinde hükmün tüm sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasını öngörmektedir. Bu nedenle suç, cezalandırmadan çok ödemenin sağlanmasına yönelik bir işlev de görmektedir. Çek Kanunu'ndaki yaptırımlar zaman içinde birçok kez değiştirildiğinden, başvuru tarihinde yürürlükte olan düzenlemenin kontrol edilmesi gerekmektedir.

Çek ve Senette Sahtecilik

TCK m.210 uyarınca emre veya hamile yazılı kambiyo senetleri, ceza hukuku bakımından resmî belge hükmündedir. Bu nedenle sahte çek veya bono düzenlenmesi, gerçek bir senedin değiştirilmesi ya da sahte senedin kullanılması TCK m.204 kapsamında resmî belgede sahtecilik olarak cezalandırılmaktadır. Kambiyo senedi vasfı taşımayan adi senetlerde ise TCK m.207 kapsamında özel belgede sahtecilik söz konusu olmaktadır.

Sahtecilik suçları resen soruşturulmaktadır ve şikâyetten vazgeçme davayı düşürmemektedir. Sahte senedin icra takibinde kullanılması, ayrıca dolandırıcılık gibi başka suçların da gündeme gelmesine yol açabilmektedir.

Açığa İmza ve Anlaşmaya Aykırı Doldurma

Boş bir kâğıda atılan imzanın daha sonra anlaşmaya aykırı biçimde doldurulması, sahtecilikten farklı değerlendirilmektedir. Bu durumda imza gerçek olduğundan, uyuşmazlık çoğunlukla anlaşmaya aykırı doldurmanın ispatı meselesine dönüşmektedir. İspat yükü kural olarak bu iddiayı ileri süren tarafa düşmektedir.

4. Uygulamada Süreç

Karşılıksız Çekte

1. Çek, kanunda öngörülen ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmektedir.
2. Karşılık bulunmaması hâlinde banka tarafından çekin arkasına karşılıksızdır şerhi verilmektedir.
3. Hamil, şerhli çekle birlikte Cumhuriyet başsavcılığına şikâyette bulunmaktadır.
4. Savcılık tarafından düzenlenen iddianameyle dava açılmakta ve yargılama yapılmaktadır.
5. Paralel olarak kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi başlatılabilmektedir.

Sahte Senette

1. Borçlu adına ödeme emri tebliğ edildiğinde, imzanın kendisine ait olmadığı tespit edilmektedir.
2. Kambiyo takibinde imzaya itiraz, İİK m.170 uyarınca icra mahkemesine yapılmaktadır.
3. Eş zamanlı olarak Cumhuriyet başsavcılığına sahtecilik suçundan suç duyurusunda bulunulmaktadır.
4. İcra mahkemesi ve ceza soruşturmasında imza üzerinde bilirkişi incelemesi yaptırılmaktadır.
5. Ödeme yapılmışsa menfi tespit veya istirdat davası yoluyla iade talep edilebilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Karşılıksız çek keşide etme suçunda soruşturma Cumhuriyet başsavcılığınca yürütülmekte, yargılama ise icra ceza mahkemesince yapılmaktadır. Yetkili yerin belirlenmesinde Çek Kanunu'ndaki özel hükümlerin ve muhatap banka şubesinin bulunduğu yerin dikkate alınması gerekmektedir.

Resmî belgede sahtecilik ve özel belgede sahtecilik suçlarında asliye ceza mahkemesi görevlidir. Yetki bakımından suçun işlendiği yer, yani sahte belgenin düzenlendiği veya kullanıldığı yer esas alınmaktadır.

Kambiyo takibinde imza ve borca itirazlar takibin yapıldığı icra dairesinin bağlı olduğu icra hukuk mahkemesinde incelenmektedir. Menfi tespit ve istirdat davaları ise uyuşmazlığın niteliğine göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesinde görülmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Çekin TTK m.796 uyarınca öngörülen ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi, hem ceza hem de kambiyo hakları bakımından önem taşımaktadır.
• Karşılıksız çek suçu şikâyete bağlıdır ve şikâyet, kanunda öngörülen süre içinde yapılmalıdır.
• Kambiyo takibinde imzaya itiraz, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde yapılmalıdır.
• Haksız çıkan imza itirazı, kanunda öngörülen oranda para cezası ve tazminat sonucunu doğurabilmektedir.
• Sahtecilik iddiasının gerçeğe aykırı olması, iftira ve suç uydurma gibi sonuçlara yol açabilmektedir.
• Ödeme amacıyla verilen çekin ileri tarihli olması, karşılıksızdır işlemine ve ceza sorumluluğuna engel değildir; ancak ibraz tarihi ve düzenleme tarihi ilişkisinin kanundaki kurallara göre ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir.

7. Sonuç

Karşılıksız çek ve sahte senet, ticari ilişkilerde hem icra hukuku hem de ceza hukuku yollarını aynı anda gündeme getiren meselelerdir. Karşılıksız çekte süreler ve şikâyet şartı, sahte senette ise imzaya itirazın süresinde yapılması kritik öneme sahiptir. İcra takibi, ceza soruşturması ve tazminat davası birbirinden bağımsız olarak yürütülebilmektedir. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Ceza Hukuku