Elektronik Delil ve Dijital Tespit: Hukuk ve Ceza Yargılamasında Kullanım

1. Konunun Genel Çerçevesi

Günümüzde ticari ilişkilerin büyük kısmı e-posta, anlık mesajlaşma uygulamaları, kurumsal yazılımlar ve bulut sistemleri üzerinden yürütülmektedir. Bir uyuşmazlık çıktığında, tarafların iddialarını ispat edecek deliller de çoğunlukla bu dijital ortamlarda bulunmaktadır. Sipariş yazışmaları, onay e-postaları, sistem kayıtları (log), ekran görüntüleri ve dosya meta verileri bunlara örnek olarak gösterilebilmektedir.

Elektronik delillerin en önemli özelliği, kolayca değiştirilebilir ve silinebilir olmalarıdır. Bu nedenle bir dijital verinin delil olarak kabul görmesi, yalnızca içeriğine değil, nasıl elde edildiğine ve bütünlüğünün nasıl korunduğuna da bağlı olmaktadır.

2. Hukuki Dayanak

• HMK m.199 (belge kavramı; elektronik ortamdaki veriler dâhil)
• HMK m.205 (senetlerin delil gücü; güvenli elektronik imzalı belgeler)
• HMK m.189 (ispat hakkı ve hukuka aykırı olarak elde edilen delillerin değerlendirilmemesi)
• HMK m.193 (delil sözleşmesi)
• HMK m.266 vd. (bilirkişi incelemesi)
• HMK m.400 vd. (delil tespiti)
• 5070 s. Kanun m.5 (güvenli elektronik imzanın hukuki sonucu)
• CMK m.134 (bilgisayarlarda arama, kopyalama ve el koyma) ve CMK m.217 (delillerin takdiri ve hukuka aykırı deliller)

3. Kanundaki Düzenleme

Elektronik Belgenin Delil Niteliği

HMK m.199, belgeyi; uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kayıtları gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler ve bunlara benzer bilgi taşıyıcıları olarak tanımlamaktadır. Böylece e-posta, mesaj kaydı ve sistem kayıtları, mahkeme tarafından değerlendirilebilecek delil niteliği kazanmaktadır.

Güvenli Elektronik İmza

5070 s. Kanun m.5 uyarınca güvenli elektronik imza, elle atılan imza ile aynı hukuki sonucu doğurmaktadır. HMK m.205 uyarınca usulüne uygun olarak güvenli elektronik imzayla oluşturulan elektronik veriler senet hükmündedir ve aksi ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir. Güvenli elektronik imza taşımayan e-posta ve mesajlar ise kural olarak senet niteliği taşımamakta; diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirilmektedir.

Hukuka Uygunluk

HMK m.189 uyarınca hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller, mahkemece bir vakıanın ispatında dikkate alınamamaktadır. Ceza yargılamasında da CMK m.217 uyarınca hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller hükme esas alınamamaktadır. Başkasına ait bir e-posta hesabına izinsiz girilerek elde edilen yazışmalar veya gizlice kaydedilen özel konuşmalar, bu nedenle delil değeri tartışmalı hâle gelmekte ve ayrıca suç oluşturabilmektedir.

Delil Tespiti

HMK m.400 uyarınca, ileride ispat edilmesi gereken bir vakıanın kaybolma veya değişme tehlikesi bulunması ya da başka bir sebeple korunmasında hukuki yarar olması hâlinde, dava açılmadan önce veya dava sırasında delil tespiti istenebilmektedir. Tespit; keşif, bilirkişi incelemesi veya tanık dinlenmesi yoluyla yapılabilmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Delillerin belirlenmesi: Uyuşmazlıkla ilgili e-postalar, mesajlar, dosyalar, sistem kayıtları ve bunların bulunduğu cihaz veya hesaplar listelenmektedir.
2. Bütünlüğün korunması: Deliller, mümkünse orijinal biçimiyle ve meta verileriyle birlikte saklanmaktadır. Adli bilişim yöntemleriyle cihazın veya hesabın imajı alınmakta, hash değerleri hesaplanarak kayda geçirilmektedir.
3. Zincirleme muhafaza kaydı: Delilin kimden alındığı, kimin elinde bulunduğu ve hangi işlemlere tabi tutulduğu tarih ve saat bilgisiyle belgelenmektedir.
4. Resmî tespit: İnternet sayfaları ve sosyal medya içerikleri için noter tespiti veya mahkeme aracılığıyla delil tespiti yaptırılabilmektedir.
5. Delil tespiti talebi: Kaybolma riski bulunan veriler bakımından mahkemeden delil tespiti istenmektedir. Talepte, tespit edilecek vakıa ve delil ile tespitin gerekçesi açıkça belirtilmektedir.
6. Dava aşaması: Deliller dilekçeyle birlikte veya kanunda öngörülen süre içinde mahkemeye sunulmakta; teknik inceleme gerektiren hususlar için bilirkişi incelemesi talep edilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

HMK m.401 uyarınca delil tespiti, dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili olan mahkemeden, dava açıldıktan sonra ise davanın görüldüğü mahkemeden istenmektedir. İvedi durumlarda tespit, delilin bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden de talep edilebilmektedir.

Ceza soruşturmalarında dijital deliller, Cumhuriyet savcısının talebi üzerine sulh ceza hâkimliğinin kararıyla (CMK m.134) incelenmektedir. Kovuşturma aşamasında deliller, davayı gören ceza mahkemesi tarafından değerlendirilmektedir. Noter tespitleri ise herhangi bir noterlikten talep edilebilmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Dava açılmadan önce yapılan delil tespitinde, karşı taraf tespitten haberdar edilmeden işlem yapılmışsa tespit tutanağı sonradan kendisine tebliğ edilmektedir.
• Delil tespitine ilişkin masraflar (harç, bilirkişi ücreti, keşif gideri) tespiti talep eden tarafça peşin olarak ödenmektedir; bu tutarlar her yıl yeniden belirlenmektedir.
• Ekran görüntüleri tek başına sunulduğunda, sahtecilik itirazına açık olabilmektedir. Bu nedenle orijinal kaynakla birlikte saklanmaları önem taşımaktadır.
• Kurumsal sistemlerde kayıtların otomatik silinme süreleri bulunabilmektedir. Uyuşmazlık ihtimali doğduğunda bu sürelerin askıya alınması (delil saklama talimatı) gerekmektedir.
• Taraflar, HMK m.193 uyarınca belirli delillerin kesin delil sayılacağını sözleşmeyle kararlaştırabilmektedir. Ticari sözleşmelerde e-posta yazışmalarına ilişkin delil sözleşmesi hükümleri değerlendirilebilmektedir.
• Bilirkişi raporlarına karşı itirazlar, raporun tebliğinden itibaren kanunda öngörülen süre içinde yapılmalıdır.

7. Sonuç

Elektronik delil, modern uyuşmazlıkların merkezinde yer almaktadır. Ancak bu delillerin mahkeme önünde değer taşıması, hukuka uygun yollarla elde edilmelerine ve bütünlüklerinin korunduğunun gösterilebilmesine bağlıdır. Uyuşmazlık ihtimali doğduğu anda delil saklama ve tespit adımlarının planlanması, ispat bakımından belirleyici olmaktadır.

Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Siber Güvenlik ve Bilişim Hukuku