Gizlilik Sözleşmeleri (NDA): Kapsam, Cezai Şart ve İhlal Hâlinde Yollar

1. Konunun Genel Çerçevesi

Gizlilik sözleşmesi, uygulamada İngilizce kısaltmasıyla NDA olarak da bilinmekte; tarafların birbirleriyle paylaştığı ticari, teknik veya mali bilgilerin üçüncü kişilere açıklanmamasını ve yalnızca belirlenen amaç için kullanılmasını güvence altına almaktadır. Şirket alımları, ortak proje görüşmeleri, yatırım süreçleri, yazılım geliştirme ve tedarikçi seçimi gibi durumlarda, ayrıntılı müzakerelere başlanmadan önce imzalanmaktadır.

Gizlilik yükümlülüğü yalnızca tek taraflı (bilgiyi yalnızca bir taraf paylaşmaktadır) olabileceği gibi karşılıklı da kurulabilmektedir. Gizlilik hükümleri ayrıca iş sözleşmelerinin, hizmet ve distribütörlük sözleşmelerinin bir parçası olarak da yer alabilmektedir.

Gizlilik sözleşmesinin asıl işlevi, bilginin paylaşıldığı anda tarafların sorumluluğunu belirginleştirmektir. Sözleşme bulunmadığında, paylaşılan bilginin gizli olduğunun ve karşı tarafın bunu bildiğinin ispatı güçleşmektedir. Yazılı bir gizlilik sözleşmesi ise hangi bilginin korunduğunu, hangi amaçla kullanılabileceğini ve ihlalin sonuçlarını önceden ortaya koymaktadır. Bu yönüyle sözleşme, yalnızca ihlal sonrasında bir yaptırım aracı değil, aynı zamanda caydırıcı bir güvence niteliği de taşımaktadır.

Gizlilik sözleşmeleri, müzakere sonunda asıl işlem gerçekleşmese dahi yürürlükte kalacak şekilde kurgulanmaktadır. Bu nedenle görüşmelerin olumsuz sonuçlanması, karşı tarafın gizlilik yükümlülüğünü kendiliğinden sona erdirmemektedir.

2. Hukuki Dayanak

• Sözleşme serbestisi: TBK m.26
• Sözleşmeye aykırılık ve tazminat: TBK m.112 vd.
• Cezai şart: TBK m.179-182; tacirler bakımından TTK m.22
• Haksız rekabet ve ticari sırların korunması: TTK m.54-63, özellikle TTK m.55
• İşçinin sadakat borcu ve rekabet yasağı: TBK m.396, TBK m.444-447
• İhtiyati tedbir: HMK m.389 vd.
• Ticari sır niteliğindeki bilgilerin açıklanması suçu: TCK m.239
• Kişisel veriler söz konusu ise: KVKK m.12

3. Kanundaki Düzenleme

Sözleşmenin Niteliği

Gizlilik sözleşmesi için kanunda özel bir şekil şartı öngörülmemiştir. Bununla birlikte ihlal hâlinde yükümlülüğün varlığı ve kapsamının ispatlanabilmesi için yazılı yapılması gerekmektedir. Sözleşmenin konusu, kural olarak bir şeyi yapmama (açıklamama ve kullanmama) borcudur.

Cezai Şart

Taraflar, gizlilik yükümlülüğünün ihlali hâlinde ödenecek bir cezai şart kararlaştırabilmektedir. Cezai şart, zararın ispatlanmasına gerek olmaksızın talep edilebilmesi nedeniyle gizlilik sözleşmelerinde büyük önem taşımaktadır. Hâkim, fahiş gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirebilmekte; ancak tacir sıfatındaki borçlu, ticari işletmesiyle ilgili cezai şartın fahiş olduğu gerekçesiyle indirilmesini isteyememektedir. Zarar cezai şart tutarını aşmaktaysa, borçlunun kusuru ispat edilerek aşan kısım da talep edilebilmektedir.

Ticari Sırların Kanuni Korunması

Sözleşme bulunmasa dahi, başkasının üretim veya iş sırlarını hukuka aykırı olarak elde etmek ve kullanmak haksız rekabet olarak kabul edilmektedir. İşçiler bakımından ise iş ilişkisi süresince öğrenilen bilgilerin açıklanmaması sadakat borcunun bir parçasıdır. Bu kanuni koruma, sözleşmeyle getirilen korumanın yanında ek bir güvence oluşturmaktadır.

4. Uygulamada Süreç

1. Tarafların ve amacın belirlenmesi: Bilginin hangi amaçla paylaşıldığı (örneğin yatırım değerlendirmesi) yazılmakta, bilginin bu amaç dışında kullanılması yasaklanmaktadır.
2. Gizli bilginin tanımı: Teknik veriler, müşteri listeleri, fiyatlar, iş planları gibi bilgiler sayılmakta; sözlü olarak paylaşılan bilgilerin nasıl kapsama alınacağı belirlenmektedir.
3. İstisnalar: Kamuya açık bilgiler, alıcının önceden bildiği bilgiler, üçüncü kişiden hukuka uygun olarak elde edilen bilgiler ve mahkeme ya da resmî makam kararıyla açıklanması zorunlu bilgiler kapsam dışında tutulmaktadır.
4. Erişebilecek kişiler: Bilgiye çalışanlar, danışmanlar ve bağlı şirketlerden kimlerin erişebileceği ve bu kişilerin de aynı yükümlülüğe tabi tutulması düzenlenmektedir.
5. Süre: Yükümlülüğün sözleşme sona erdikten sonra ne kadar devam edeceği belirlenmektedir. Ticari sırlar bakımından daha uzun süre öngörülebilmektedir.
6. İade ve imha: Görüşmelerin sona ermesi hâlinde belgelerin iade edilmesi veya imha edilmesi ve bunun yazılı olarak teyit edilmesi düzenlenmektedir.
7. İhlal hâlinde: İhlalin tespiti için deliller toplanmakta, gerekirse noter aracılığıyla ihtarname gönderilmekte ve ihtiyati tedbir talebiyle mahkemeye başvurulmaktadır.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Tacirler arasındaki gizlilik sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklar ile haksız rekabete dayanan davalar asliye ticaret mahkemesinde görülmektedir. Konusu para olan tazminat ve cezai şart taleplerinde dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır TTK m.5/A; ancak ihtiyati tedbir talepleri arabuluculuk şartına tabi değildir. İşçi ile işveren arasındaki gizlilik uyuşmazlıkları iş mahkemesinde görülmekte, bu davalarda da kanunda sayılan talepler bakımından dava şartı arabuluculuk uygulanmaktadır 7036 s. Kanun m.3. Diğer durumlarda asliye hukuk mahkemesi görevlidir.

Ticari sırrın açıklanmasının suç oluşturduğu hâllerde Cumhuriyet başsavcılığına şikâyette bulunulabilmektedir. Yetki bakımından genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir; haksız rekabet davaları ayrıca fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yerde de açılabilmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Ölçülülük: Süresiz ve sınırsız kapsamlı gizlilik yükümlülükleri, özellikle çalışanlar bakımından ekonomik özgürlüğü aşırı sınırladığı gerekçesiyle tartışmaya açık hâle gelebilmektedir.
• Rekabet yasağı ile karıştırılmaması: Gizlilik yükümlülüğü, rekabet etmeme yükümlülüğünden farklıdır; rekabet yasağının ayrı şartlara tabi olduğu unutulmamalıdır.
• Şikâyet süresi: Ticari sırrın açıklanması suçu şikâyete bağlıdır; şikâyetin, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren kanunda öngörülen süre içinde yapılması gerekmektedir.
• Zamanaşımı: Sözleşmeye aykırılıktan doğan talepler genel zamanaşımına, haksız rekabetten doğan talepler ise haksız fiil zamanaşımı kurallarına tabidir.
• İspat: Paylaşılan belgelerin kaydının tutulması, "gizli" ibaresiyle işaretlenmesi ve erişim kayıtlarının saklanması ihlalin ispatını kolaylaştırmaktadır.
• Masraf kalemleri: Damga vergisi, ihtarname ve tespit giderleri, ihtiyati tedbir için teminat, dava harçları ve arabuluculuk ücreti söz konusu olabilmektedir; bu tutarlar her yıl yeniden belirlenmektedir.

7. Sonuç

Gizlilik sözleşmesi, ticari bilginin paylaşıldığı her ilişkinin başında yer alması gereken temel bir güvencedir. Gizli bilginin tanımı, istisnalar, süre ve cezai şartın dengeli biçimde kurgulanması, ihlal hâlinde hızlı ve etkili bir koruma sağlanmasının ön koşuludur.

Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Sözleşmeler ve Dilekçeler