Hizmet ve Eser (İstisna) Sözleşmeleri: Ayrımı, Ayıp ve Fesih

1. Konunun Genel Çerçevesi

Şirketlerin dışarıdan aldığı hizmetler hukuken farklı sözleşme tiplerine karşılık gelebilmektedir. Bir yazılımın geliştirilmesi, bir binanın inşası, bir makinenin üretilmesi veya bir web sitesinin tasarlanması, belirli bir sonucun taahhüt edildiği eser (istisna) sözleşmesi kapsamında değerlendirilmektedir. Danışmanlık, muhasebe, temizlik veya güvenlik hizmetleri gibi belirli bir sonuç taahhüt edilmeksizin özenli çalışmanın borçlanıldığı ilişkiler ise çoğunlukla vekâlet sözleşmesi niteliği taşımaktadır.

Türk Borçlar Kanunu'nda "hizmet sözleşmesi" başlığı altında düzenlenen ilişki ise işçi ile işveren arasındaki bağımlı çalışmayı ifade etmektedir. Bu nedenle ticari hayatta "hizmet sözleşmesi" adıyla yapılan bir sözleşmenin hukuki niteliği, adına göre değil içeriğine göre belirlenmektedir. Doğru nitelendirme; sorumluluk, fesih ve zamanaşımı kurallarını doğrudan etkilemektedir.

Uygulamada aynı ilişkinin içinde birden fazla sözleşme tipinin unsurları bir arada bulunabilmektedir. Örneğin bir yazılım projesinde geliştirme aşaması eser sözleşmesi, sonrasında verilen bakım ve destek hizmeti ise vekâlet ilişkisi olarak değerlendirilebilmektedir. Bu durumda sözleşmede her aşamanın ayrı ayrı tanımlanması, bedelin ve sorumluluğun aşamalara göre belirlenmesi, uyuşmazlık hâlinde uygulanacak kuralların tespitini kolaylaştırmaktadır.

2. Hukuki Dayanak

• Eser sözleşmesi: TBK m.470-486
• Vekâlet sözleşmesi: TBK m.502-514
• Hizmet (iş) sözleşmesi: TBK m.393 vd. ve 4857 s. İK
• Sözleşme serbestisi ve genel hükümler: TBK m.26
• Ticari işler ve ticari davalar: TTK m.3-5
• Tüketici işlemleri: 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun
• Kat karşılığı inşaat ve taşınmaz devri vaadi bakımından şekil şartı: TMK m.706, TBK m.237

3. Kanundaki Düzenleme

Yüklenicinin Borçları

Eser sözleşmesinde yüklenici, eseri sözleşmeye ve fen kurallarına uygun şekilde, özenle ve zamanında meydana getirmekle yükümlüdür. Yüklenici, kendi kişisel bilgi ve becerisinin önem taşıdığı işlerde eseri kendisi yapmak veya kendi yönetimi altında yaptırmak zorundadır. İş sahibinin verdiği malzeme veya talimatların eserin gereği gibi meydana getirilmesini tehlikeye düşürdüğü durumlarda, yüklenicinin bunu iş sahibine bildirmesi gerekmektedir.

Ayıplı Eser

Eserin teslimden sonra ayıplı çıkması hâlinde iş sahibi; eseri reddetme, bedelden indirim isteme veya aşırı masraf gerektirmemekteyse ücretsiz onarım talep etme haklarından birini kullanabilmektedir. Ayrıca genel hükümlere göre tazminat talep edilebilmektedir. İş sahibinin, eseri teslim aldıktan sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz muayene etmesi ve ayıpları yükleniciye bildirmesi gerekmektedir; aksi hâlde eseri kabul etmiş sayılmaktadır. Gizli ayıplarda ihbarın, ayıbın ortaya çıkmasından sonra derhâl yapılması gerekmektedir.

Bedel

Bedel götürü olarak belirlenmişse yüklenici, işin öngörülenden fazla emek veya masraf gerektirmesi gerekçesiyle kural olarak bedelin artırılmasını isteyememektedir. Ancak önceden öngörülemeyen olağanüstü durumların gerçekleşmesi hâlinde hâkimden bedelin uyarlanması veya sözleşmeden dönme talep edilebilmektedir. Bedel önceden belirlenmemişse, eserin değeri ve yüklenicinin giderleri esas alınarak belirlenmektedir.

Sözleşmenin Sona Ermesi

İş sahibi, eser tamamlanmadan önce, yüklenicinin yaptığı işin karşılığını ödemek ve uğradığı zararı tamamen gidermek şartıyla sözleşmeden dönebilmektedir. Vekâlet sözleşmesinde ise taraflar sözleşmeyi her zaman sona erdirebilmekte; uygun olmayan zamanda yapılan fesih hâlinde karşı tarafın zararının giderilmesi gerekmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Nitelendirme: Taahhüt edilen şeyin belirli bir sonuç mu yoksa özenli faaliyet mi olduğu baştan belirlenmektedir.
2. İş tanımı: Teknik şartname, kabul kriterleri, iş takvimi ve ara teslim aşamaları ayrıntılı biçimde yazılmaktadır.
3. Bedel ve ödeme planı: Götürü veya birim fiyat esası, hakediş usulü, fiyat farkı ve avans teminatı düzenlenmektedir.
4. Değişiklik yönetimi: İş kapsamındaki değişikliklerin hangi usulle talep edileceği ve bedele etkisinin nasıl hesaplanacağı belirlenmektedir.
5. Teslim ve kabul: Geçici ve kesin kabul tutanakları düzenlenmekte, ayıplar bu tutanaklara yazılmaktadır.
6. Uyuşmazlık hâlinde: Ayıp ve eksik işler için mahkemeden delil tespiti istenmekte, para alacakları için arabuluculuk sürecine ve ardından dava veya icra takibine başvurulmaktadır.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili eser ve hizmet uyuşmazlıkları asliye ticaret mahkemesinde görülmekte, konusu para olan taleplerde önce arabulucuya başvurulmaktadır TTK m.5/A. İş sahibinin tüketici olduğu hâllerde, örneğin konut tadilatı veya ev için mobilya yaptırılması gibi işlerde tüketici mahkemesi veya parasal sınıra göre tüketici hakem heyeti görevlidir. Bu iki kapsam dışındaki uyuşmazlıklar asliye hukuk mahkemesinde görülmektedir. İşçi ile işveren arasındaki uyuşmazlıklar ise iş mahkemesinin görevindedir.

Yetki bakımından genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir; sözleşmeden doğan davalar ifa yeri mahkemesinde de açılabilmektedir. Taşınmaz üzerindeki ayni haklara ilişkin davalarda ise taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Muayene ve ihbar: Ayıpların zamanında ve yazılı olarak bildirilmemesi, iş sahibinin ayıba dayalı haklarını kaybetmesine yol açabilmektedir.
• Zamanaşımı: Ayıplı eserden doğan haklar, yüklenicinin ağır kusuru bulunmadıkça teslimden itibaren kanunda öngörülen süre içinde zamanaşımına uğramaktadır; taşınmaz yapılarda bu süre daha uzundur.
• Kat karşılığı inşaat: Taşınmaz devrini içeren sözleşmelerin resmî şekilde yapılması gerekmektedir; adi yazılı sözleşmeler geçersizlik riski taşımaktadır.
• Gecikme: Yüklenicinin işe zamanında başlamaması veya işi sözleşmeye aykırı yürütmesi hâlinde, kanundaki şartlar çerçevesinde süre verilerek sözleşmeden dönülebilmektedir.
• Cezai şart: Gecikme cezası öngörülmesi yaygındır; tacir sıfatındaki borçlu, ticari işletmesiyle ilgili cezai şartın indirilmesini isteyememektedir TTK m.22.
• Masraf kalemleri: Damga vergisi, delil tespiti ve bilirkişi giderleri, dava harçları ve arabuluculuk ücreti söz konusu olabilmektedir; bu tutarlar her yıl yeniden belirlenmektedir.

7. Sonuç

Hizmet ve eser ilişkilerinde sözleşmenin doğru nitelendirilmesi, tarafların hangi kurallara tabi olacağını belirlemektedir. İş tanımının, kabul usulünün ve değişiklik yönetiminin baştan açık biçimde yazılması, ayıp ve bedel uyuşmazlıklarının önlenmesinde belirleyici rol oynamaktadır.

Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Sözleşmeler ve Dilekçeler