Nafaka Davaları: Türleri, Artırılması, Kaldırılması ve Takibi

1. Konunun Genel Çerçevesi

Nafaka, kanunun öngördüğü durumlarda bir kişinin geçimini sağlamak amacıyla diğer kişi tarafından düzenli olarak ödenen paradır. Uygulamada en sık karşılaşılan nafaka uyuşmazlıkları boşanma davası sırasında ve sonrasında ortaya çıkmaktadır. Bununla birlikte kanun, evlilik devam ederken ve hatta evlilik dışındaki bazı akrabalık ilişkilerinde de nafaka yükümlülüğü öngörmektedir.

Nafaka kararları, koşulların değişmesine göre yeniden düzenlenebilen kararlardır. Bu nedenle nafaka miktarı bir kez belirlendikten sonra da artırma, azaltma veya kaldırma davaları gündeme gelebilmektedir.

2. Hukuki Dayanak

Nafakaya ilişkin başlıca hükümler şunlardır:

• Boşanma davası sırasında tedbir nafakası: TMK m.169
• Evlilik devam ederken ayrı yaşama hâlinde tedbir nafakası: TMK m.195-197
• Yoksulluk nafakası ve nafakanın değiştirilmesi, kaldırılması: TMK m.175-176
• Çocuk için iştirak nafakası: TMK m.182, TMK m.327-330
• Yardım nafakası: TMK m.364-365
• Nafaka borcuna uymamanın yaptırımı: İİK m.344

3. Kanundaki Düzenleme

Tedbir Nafakası

Boşanma davası açıldığında hâkim, eşlerin barınmasına, geçimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen almaktadır (TMK m.169). Bu kapsamda dava süresince ödenmek üzere eş ve çocuklar lehine tedbir nafakasına hükmedilebilmektedir. Evlilik birliği devam ederken eşlerden birinin ayrı yaşamakta haklı olması hâlinde de TMK m.197 uyarınca diğer eşin parasal katkısı belirlenebilmektedir.

Yoksulluk Nafakası

Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilmektedir (TMK m.175). Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmamaktadır.

İştirak Nafakası

Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmakla yükümlüdür. İştirak nafakası kural olarak çocuğun ergin olmasına kadar devam etmektedir. Eğitimi devam eden çocuk bakımından ergin olduktan sonra da, TMK m.328 çerçevesinde eğitim sona erinceye kadar nafaka yükümlülüğü sürebilmektedir.

Yardım Nafakası

Herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür (TMK m.364). Kardeşlere karşı yükümlülük, yükümlünün refah içinde bulunması şartına bağlıdır.

Nafakanın Değiştirilmesi ve Kaldırılması

TMK m.176 uyarınca alacaklı tarafın yeniden evlenmesi veya taraflardan birinin ölümü hâlinde nafaka kendiliğinden kalkmaktadır. Alacaklının evlenmeksizin fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde ise mahkeme kararıyla nafaka kaldırılabilmektedir. Tarafların mali durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirmesi hâlinde nafakanın artırılması veya azaltılması istenebilmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Nafaka talebinin türü belirlenmekte; boşanma davasıyla birlikte mi, yoksa bağımsız bir dava olarak mı ileri sürüleceği değerlendirilmektedir.
2. Tarafların gelirleri, giderleri, malvarlığı, çocukların okul ve sağlık giderleri gibi bilgiler dilekçede belirtilmekte; maaş bordrosu, kira sözleşmesi, okul ücret belgeleri gibi deliller sunulmaktadır.
3. Mahkeme, tarafların sosyal ve ekonomik durumunu araştırmak üzere kolluk aracılığıyla ekonomik durum araştırması yaptırmakta, gerekli kurumlara yazı yazmaktadır.
4. Mahkeme, belirlediği nafakanın yıllık olarak hangi oranda artırılacağını da kararda gösterebilmektedir.
5. Nafaka kararı ilamlı icra takibine konu edilebilmektedir. Dava sırasında verilen tedbir nafakasına ilişkin ara kararlar, kesinleşme beklenmeden icraya konulabilmektedir.
6. Ödeme yapılmaması hâlinde, nafaka alacaklısı İİK m.344 uyarınca icra ceza mahkemesine şikâyette bulunabilmektedir. Bu hüküm, nafaka borcunu ödemeyen borçlu hakkında tazyik hapsi öngörmekte olup, ödeme yapılması hâlinde borçlu tahliye edilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Tedbir, yoksulluk, iştirak ve yardım nafakasına ilişkin davalar ile nafakanın artırılması, azaltılması ve kaldırılması davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla görev yapmaktadır.

Boşanma davası içinde ileri sürülen nafaka talepleri boşanma davasına bakan mahkemece karara bağlanmaktadır. Bağımsız açılan davalarda yetki, genel yetki kuralları ile nafaka davalarına ilişkin özel yetki hükümleri birlikte gözetilerek belirlenmelidir. Ödenmeyen nafakanın takibinde icra dairesi, nafaka borcuna uymama şikâyetinde ise icra ceza mahkemesi görevlidir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Boşanma davasında talep edilmeyen yoksulluk nafakası, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren kanunda öngörülen süre içinde ayrı bir davayla istenebilmektedir (TMK m.178).
• Nafakanın artırılması, azaltılması veya kaldırılması için belirli bir dava süresi bulunmamaktadır. Değişikliğin hangi tarihten itibaren hüküm doğuracağı talebin niteliğine göre belirlenmekte olup dava açılmasının geciktirilmesi hak kaybına yol açabilmektedir.
• Nafaka alacaklısının evlenmeden birlikte yaşadığı iddiası somut delillerle ispat edilmelidir.
• İİK m.344 kapsamındaki şikâyet, kanunda öngörülen süreler içinde yapılmalıdır; sürenin kaçırılması şikâyet hakkını ortadan kaldırabilmektedir.
• Nafaka alacakları maaş haczinde diğer alacaklara göre öncelikli olarak dikkate alınabilmektedir.
• Masraf kalemleri arasında başvuru harcı, tebligat ve araştırma giderleri bulunmaktadır; bu tutarlar her yıl yeniden belirlenmektedir.
• Nafaka uyuşmazlıkları bakımından dava şartı arabuluculuk uygulanmamaktadır.

7. Sonuç

Nafaka, aile hukukunun en sık başvurulan kurumlarından biridir ve hem alacaklı hem de borçlu bakımından uzun süreli mali sonuçlar doğurmaktadır. Nafaka türünün doğru belirlenmesi, ekonomik durumun belgelerle ortaya konulması ve değişen koşulların zamanında mahkemeye taşınması önem taşımaktadır.

Kanuni faizin hesaplanmasına ilişkin güncel değişiklikler bakımından, gecikmiş nafaka alacaklarında güncel düzenlemenin dikkate alınması gerekmektedir. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Aile Hukuku