Ödeme ve Elektronik Para Kuruluşlarına İlişkin Temel Düzenlemeler

1. Konunun Genel Çerçevesi

Mobil cüzdanlar, ön ödemeli kartlar, fatura ödeme noktaları, para transferi uygulamaları ve sanal POS hizmetleri günlük hayatın olağan bir parçası hâline gelmiştir. Bu hizmetlerin önemli bir kısmı bankalar dışında, ödeme kuruluşları ve elektronik para kuruluşları tarafından sunulmaktadır. Bu kuruluşlar banka değildir; ancak kullanıcı fonlarını tuttukları ve para transferine aracılık ettikleri için sıkı bir izin ve denetim rejimine tabi tutulmaktadır.

Bu yazıda ödeme ve elektronik para kuruluşlarının hangi kurallara tabi olduğu, bir kuruluşun yetkili olup olmadığının nasıl anlaşılabileceği, kullanıcı fonlarının nasıl korunduğu ve uyuşmazlık hâlinde hangi yollara başvurulabileceği genel hatlarıyla açıklanmaktadır. Hem bu alanda faaliyet göstermek isteyen şirketler hem de bu hizmetleri kullanan bireyler ve işletmeler için temel çerçeve ortaya konulmaktadır.

2. Hukuki Dayanak

Alanın temel düzenlemeleri şunlardır:

• 6493 sayılı Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun; özellikle ödeme hizmetlerinin tanımı 6493 s. Kanun m.12, ödeme kuruluşu 6493 s. Kanun m.14, elektronik para kuruluşları ve elektronik para ihracı 6493 s. Kanun m.18-20 ile izinsiz faaliyet suçu 6493 s. Kanun m.28.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca çıkarılan Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para İhracı ile Ödeme Hizmeti Sağlayıcıları Hakkında Yönetmelik ve bu alandaki tebliğler (bilgi sistemleri, kimlik doğrulama, fon koruma gibi konular).
• 5549 sayılı Suç Gelirlerinin Aklanmasının Önlenmesi Hakkında Kanun ve ilgili mevzuat (müşterinin tanınması yükümlülükleri).
• 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, özellikle veri güvenliğine ilişkin KVKK m.12.
• Kullanıcı tüketici ise 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun.

3. Kanundaki Düzenleme

Ödeme Hizmeti ve Elektronik Para Kavramları

Kanun, ödeme hizmetlerini sınırlı olarak saymaktadır. Bunlar arasında ödeme hesabına para yatırılması ve çekilmesi, para transferi, ödeme aracı ihracı veya kabulü, fatura ödemelerine aracılık ve ödeme emri başlatma gibi hizmetler yer almaktadır 6493 s. Kanun m.12. Elektronik para ise alınan fon karşılığında ihraç edilen, elektronik olarak saklanan ve kanunda tanımlanan ödeme işlemlerinde kullanılan parasal değeri ifade etmektedir.

Faaliyet İzni ve Denetim

Ödeme hizmeti sunmak veya elektronik para ihraç etmek için Merkez Bankasından faaliyet izni alınması gerekmektedir. Bankalar bu hizmetleri kendi mevzuatları çerçevesinde sunabilmekte; bankalar ve izinli elektronik para kuruluşları dışında elektronik para ihracı yapılamamaktadır 6493 s. Kanun m.18. İzin başvurusunda anonim şirket şeklinde kurulma, asgari sermaye, ortakların ve yöneticilerin nitelikleri, bilgi sistemleri altyapısı ve iç kontrol düzeni gibi şartlar aranmaktadır. Asgari sermaye tutarları zaman içinde değişebildiğinden güncel düzenlemenin başvuru tarihinde kontrol edilmesi gerekmektedir.

İzin alındıktan sonra da kuruluşlar sürekli denetime tabidir. Ortaklık yapısındaki değişiklikler, dış hizmet alımları ve bilgi sistemlerine ilişkin önemli değişiklikler çoğu durumda Merkez Bankasının izin veya bildirim rejimine bağlıdır. Kanuna aykırılık hâlinde idari para cezası uygulanabilmekte ve faaliyet izni iptal edilebilmektedir.

Kullanıcı Fonlarının Korunması

Elektronik para kuruluşu, aldığı fon kadar elektronik para ihraç edebilmektedir 6493 s. Kanun m.20. Kullanıcılardan alınan fonlar kuruluşun kendi varlıklarından ayrı tutulmakta ve mevzuatta belirlenen yöntemlerle korunmaktadır. Elektronik paraya faiz işletilmesi ve elektronik para karşılığında kullanıcıya faiz niteliğinde menfaat sağlanması yasaktır. Bu kural, elektronik paranın bir mevduat ürünü olmadığını göstermektedir.

İzinsiz Faaliyet

İzin almadan ödeme hizmeti sunmak veya elektronik para ihraç etmek kanunda hapis ve adli para cezası öngörülen bir suç olarak düzenlenmektedir 6493 s. Kanun m.28. Bu nedenle "cüzdan", "puan", "bakiye" gibi adlarla para benzeri değer tutan veya üçüncü kişilere ödeme aracılığı yapan iş modellerinin, faaliyete başlanmadan önce bu kanun açısından değerlendirilmesi önem taşımaktadır.

4. Uygulamada Süreç

Kullanıcılar ve şirketler açısından uygulamadaki temel adımlar şöyle özetlenebilmektedir:

1. Kuruluşun yetkisinin kontrol edilmesi: Merkez Bankasının internet sitesinde izinli ödeme ve elektronik para kuruluşlarının listesi yayımlanmaktadır. Hizmet alınmadan önce kuruluşun bu listede yer alıp almadığının kontrol edilmesi gerekmektedir.
2. Çerçeve sözleşmenin incelenmesi: Ücretler, işlem limitleri, hesap kapatma koşulları ve şikâyet kanalları çerçeve sözleşmede yer almaktadır. Sözleşmenin ve ön bilgilendirme belgelerinin saklanması yararlı olmaktadır.
3. Şikâyetin kuruluşa iletilmesi: Hatalı veya yetkisiz işlem, bakiye blokesi, hesap kapatılması gibi sorunlarda öncelikle kuruluşun yazılı şikâyet kanalı kullanılmaktadır. Başvurunun tarih ve içeriğinin belgelenmesi gerekmektedir.
4. Merkez Bankasına bildirim: Kuruluşun mevzuata aykırı davrandığının düşünülmesi hâlinde Merkez Bankasına şikâyette bulunulabilmektedir. Bu yol idari denetimi harekete geçirmekte; ancak kullanıcının zararının tazmini için tek başına yeterli olmayabilmektedir.
5. Yargı yolu: Uzlaşma sağlanamazsa tüketici hakem heyeti, arabuluculuk ve mahkeme yolları gündeme gelmektedir.

Bu alanda faaliyet göstermek isteyen şirketler açısından ise iş modelinin analizi, izin türünün belirlenmesi, başvuru dosyasının hazırlanması ve bilgi sistemleri ile müşterinin tanınması süreçlerinin mevzuata uygun kurulması aşamaları izlenmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

İzin, denetim ve idari yaptırım konularında yetkili merci Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasıdır. Merkez Bankası işlemlerine karşı idari yargı yolu açıktır; dava açma süresi kural olarak İYUK m.7 uyarınca belirlenmektedir.

Kullanıcı ile kuruluş arasındaki özel hukuk uyuşmazlıklarında kullanıcı tüketici ise tüketici mahkemesi görevlidir; kanunda belirlenen parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur 6502 s. TKHK m.68. Tüketici mahkemesinde dava açılmadan önce dava şartı arabuluculuk yoluna başvurulması gerekmektedir 6502 s. TKHK m.73/A. Tüketici, davayı kendi yerleşim yerindeki mahkemede de açabilmektedir.

Kullanıcı tacir ise (örneğin sanal POS hizmeti alan işletme) uyuşmazlık asliye ticaret mahkemesinde görülmektedir TTK m.4. Konusu para olan alacak ve tazminat taleplerinde dava şartı arabuluculuk uygulanmaktadır TTK m.5/A. Genel yetki kuralı davalının yerleşim yeri olup sözleşmedeki yetki şartının geçerliliği ayrıca incelenmelidir.

İzinsiz faaliyet suçu ve kuruluş araç kılınarak işlenen dolandırıcılık gibi suçlar bakımından Cumhuriyet başsavcılığına şikâyette bulunulabilmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Yetkisiz veya hatalı bir işlem fark edildiğinde kuruluşa gecikmeksizin bildirimde bulunulması gerekmektedir; geç bildirim kullanıcının sorumluluğunu genişletebilmektedir.
• İdari yargı yolunda dava açma süresi kaçırıldığında hak kaybı doğmaktadır.
• İşlem limitleri, asgari sermaye ve idari para cezası tutarları her yıl veya düzenleme değişikliğiyle güncellenebildiğinden güncel tutarların kontrol edilmesi gerekmektedir.
• Elektronik para hesabındaki bakiye mevduat güvencesi kapsamında değildir; koruma, fonların ayrı tutulmasına ilişkin özel kurallarla sağlanmaktadır.
• Kuruluşların müşterinin tanınması yükümlülüğü nedeniyle hesap kısıtlaması uygulaması mümkündür; bu durumda kısıtlamanın dayanağının yazılı olarak talep edilmesi yararlı olmaktadır.
• Şirketler açısından izin almadan faaliyete başlanması cezai sorumluluk doğurabilmektedir.

7. Sonuç

Ödeme ve elektronik para kuruluşları, bankacılık sisteminin dışında olmakla birlikte Merkez Bankasının izin ve denetimine tabi, sıkı kurallarla çevrelenmiş kuruluşlardır. Kullanıcılar açısından kuruluşun yetkili olup olmadığının kontrol edilmesi, sözleşmenin saklanması ve sorunların yazılı olarak bildirilmesi hakların korunmasında belirleyici olmaktadır.

Şirketler açısından ise iş modelinin ödeme hizmeti veya elektronik para niteliği taşıyıp taşımadığının önceden değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Bankacılık, Finans ve Sermaye Piyasası