Sosyal Medyada Telif Hakları: Paylaşım Sınırları ve Başvuru Yolları

1. Konunun Genel Çerçevesi

Sosyal medyada her gün çok sayıda fotoğraf, video, müzik parçası, metin ve görsel tasarım paylaşılmaktadır. Bu içeriklerin önemli bir kısmı, başka bir kişinin emeği ve yaratıcılığı ürünüdür. Bir içeriğin herkese açık bir hesapta yayımlanmış olması, onun izinsiz olarak kopyalanabileceği veya yeniden paylaşılabileceği anlamına gelmemektedir.

Telif hakkı ihlalleri; bireysel hesaplarda olduğu kadar şirket, marka ve influencer hesaplarında da sıkça görülmektedir. Ticari amaçla yapılan paylaşımlarda ihlalin sonuçları daha ağır olabilmektedir. Bu nedenle hem içerik paylaşanların hem de içeriği izinsiz kullanılan hak sahiplerinin temel kuralları bilmesi gerekmektedir.

2. Hukuki Dayanak

• FSEK m.1/B ve FSEK m.2-6 (eser tanımı ve eser türleri; işleme eserler)
• FSEK m.14-17 (manevi haklar: umuma arz, adın belirtilmesi, eserde değişiklik yapılmasını yasaklama)
• FSEK m.21-25 (mali haklar: işleme, çoğaltma, yayma, temsil, işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim)
• FSEK m.35 (iktibas serbestisi) ve FSEK m.36 (haberler ve güncel olaylara ilişkin serbesti)
• FSEK m.66-70 (tecavüzün ref'i, men'i, tazminat ve diğer hukuki talepler)
• FSEK m.71 (manevi, mali veya bağlantılı haklara tecavüz suçu)
• FSEK Ek m.4 (internet ortamındaki ihlallerde içeriğin çıkarılması prosedürü)
• FSEK m.76 (görevli mahkemeler)

3. Kanundaki Düzenleme

Eser ve Hak Sahipliği

FSEK'e göre eser, sahibinin hususiyetini taşıyan ve kanunda sayılan türlerden birine giren fikir ve sanat ürünüdür. Fotoğraflar, videolar, müzik besteleri, özgün metinler ve grafik tasarımlar bu kapsamda değerlendirilebilmektedir. Koruma, eserin meydana getirilmesiyle kendiliğinden doğmakta; tescil şartı aranmamaktadır.

Mali ve Manevi Haklar

Eser sahibinin manevi hakları; eserin umuma arz edilip edilmeyeceğine karar verme, adının belirtilmesini isteme ve eserde değişiklik yapılmasını yasaklama yetkilerini kapsamaktadır. Mali haklar ise eserden ekonomik olarak yararlanmaya ilişkindir. Sosyal medya açısından en sık gündeme gelen mali haklar; çoğaltma, işleme ve umuma iletim haklarıdır.

Bir görselin indirilip başka bir hesapta yayımlanması çoğaltma ve umuma iletim niteliği taşımaktadır. Bir videonun kesilmesi, üzerine müzik eklenmesi veya bir fotoğrafın değiştirilerek kullanılması ise işleme hakkını ilgilendirmektedir. Bu fiillerin her biri, kural olarak hak sahibinin izniyle yapılabilmektedir.

Alıntı ve Haber Serbestisi

FSEK m.35, belirli şartlarla alıntı yapılmasına imkân tanımaktadır. Alıntının kaynak gösterilerek yapılması, amaçla sınırlı olması ve alıntılanan eserin esas unsur hâline gelmemesi gerekmektedir. Bir içeriğin tamamının kaynak belirtilerek paylaşılması, kendiliğinden alıntı sayılmamaktadır. "Kaynak belirtildi" ifadesi, izin yerine geçmemektedir.

FSEK m.36 ise günlük haberlerin ve güncel olaylara ilişkin bilgilerin serbestçe yayımlanabilmesine ilişkin bir düzenleme içermektedir. Bu serbesti, habere konu olayın kendisine ilişkindir. Bir habere eşlik eden özgün fotoğraf veya video ayrıca korunmaya devam edebilmektedir.

Yapay Zekâ ile Üretilmiş Görseller

Yapay zekâ araçlarıyla üretilen görsellerin eser niteliği ve hak sahipliği, mevzuatta ayrıca düzenlenmiş bir konu değildir ve tartışmalıdır. Bu tür görsellerin kullanımında, kullanılan aracın kullanım koşulları ile üretimde başkasına ait eserlerin taklit edilip edilmediği ayrıca değerlendirilmelidir. Tanınmış bir eserin veya kişinin belirgin biçimde yeniden üretildiği durumlarda, telif ve kişilik hakkı bakımından risk ortaya çıkabilmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. İhlalin belgelenmesi: İhlal içeren paylaşımın bağlantı adresi (URL), tarihi, paylaşan hesap ve içeriğin kendisi kayıt altına alınmaktadır. Gerekli hâllerde noter veya bilirkişi aracılığıyla delil tespiti yaptırılabilmektedir.
2. Hak sahipliğinin ispatı: Eserin ilk yayım tarihini, ham dosyaları, çekim bilgilerini veya devir ve lisans sözleşmelerini gösteren belgeler hazırlanmaktadır.
3. İhtar ve platform bildirimi: İhlal eden kişiye ihtarname gönderilebilmekte; ayrıca platformun telif bildirim mekanizması kullanılabilmektedir. Çoğu platform, hak sahibinin bildirimi üzerine içeriği kaldırmaktadır.
4. FSEK Ek m.4 prosedürü: İnternet ortamındaki ihlallerde hak sahibi önce içerik sağlayıcıya başvurarak içeriğin çıkarılmasını talep edebilmektedir. İhlalin kanunda öngörülen süre içinde sona erdirilmemesi hâlinde Cumhuriyet başsavcılığına başvurularak erişimin engellenmesi istenebilmektedir.
5. Hukuk davaları: FSEK m.66 kapsamında tecavüzün ref'i, FSEK m.67 kapsamında tecavüzün men'i ve FSEK m.68 kapsamında kanunda öngörülen esaslara göre bedel ya da tazminat talep edilebilmektedir. Manevi hakların ihlali hâlinde manevi tazminat da istenebilmektedir.
6. Ceza şikâyeti: İhlal FSEK m.71 kapsamında suç oluşturmaktaysa Cumhuriyet başsavcılığına şikâyette bulunulabilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

FSEK'ten doğan hukuk davalarında fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi, ceza davalarında fikri ve sınai haklar ceza mahkemesi görevlidir. Bu mahkemelerin bulunmadığı yerlerde görev, asliye hukuk ve asliye ceza mahkemelerine aittir.

Yetki bakımından genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir. İhlal haksız fiil niteliği taşıdığından, fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer ile zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkili olabilmektedir (HMK m.6, HMK m.16). Ceza şikâyetleri ve Ek m.4 kapsamındaki erişim engeli talepleri Cumhuriyet başsavcılığına yapılmaktadır.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• FSEK'teki suçların soruşturulması kural olarak şikâyete bağlıdır; şikâyetin kanunda öngörülen süre içinde yapılması gerekmektedir.
• Tazminat talepleri haksız fiile ilişkin zamanaşımı hükümlerine tabidir (TBK m.72).
• İşletme hesaplarında kullanılan stok görseller, müzikler ve tasarımlar için lisans koşullarının ticari kullanımı kapsayıp kapsamadığı kontrol edilmelidir. Bazı lisanslar yalnızca kişisel kullanıma izin vermektedir.
• Platformların sunduğu müzik kütüphaneleri, çoğu zaman ticari hesaplarda farklı koşullara tabidir.
• Ajans, fotoğrafçı veya tasarımcıya yaptırılan içeriklerde mali hakların devri veya lisans kapsamı yazılı sözleşmeyle belirlenmelidir. FSEK, mali hakların devrine ilişkin sözleşmelerde yazılı şekil aramaktadır (FSEK m.52).
• Müşteri veya takipçi içeriklerinin yeniden paylaşılmasında, içerik sahibinin açık izni alınması ve bu iznin saklanması gerekmektedir.
• İçeriğin kaldırılmış olması, geçmiş kullanım nedeniyle doğan tazminat sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmamaktadır.

7. Sonuç

Sosyal medyada paylaşılan içeriklerin çoğu, sahibinin izni olmadan kullanılamayan eserlerdir. Alıntı ve haber serbestisi dar yorumlanan istisnalardır ve bir içeriğin tamamının kaynak gösterilerek paylaşılmasını kapsamamaktadır. Hak sahibi; platform bildirimi, Ek m.4 prosedürü, hukuk davaları ve ceza şikâyeti yollarını ihtiyaca göre birlikte kullanabilmektedir.

İşletmeler bakımından en etkili önlem, kullanılan her içeriğin kaynağının ve lisansının belgelenmesidir. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Sosyal Medya Hukuku