Terekenin Paylaşımı ve Miras Sözleşmeleri: Usul ve Sonuçları
İçindekiler
- Mirasbırakanın ölümüyle mirasçılar arasında paylaşmaya kadar sürecek bir elbirliği ortaklığı doğmaktadır.
- Paylaşma, mirasçıların yazılı paylaşma sözleşmesiyle veya anlaşma sağlanamazsa mahkeme kararıyla yapılmaktadır.
- Miras sözleşmesi, resmi vasiyetname şeklinde ve iki tanık önünde düzenlenmektedir.
- Mirastan feragat sözleşmesiyle bir mirasçı, karşılıklı veya karşılıksız olarak mirasçılıktan çıkabilmektedir.
1. Konunun Genel Çerçevesi
Mirasbırakanın ölümüyle tereke bir bütün olarak mirasçılara geçmektedir. Birden fazla mirasçı bulunması hâlinde, paylaşma yapılıncaya kadar mirasçılar terekenin bütün hak ve borçları üzerinde elbirliğiyle malik olmaktadır. Bu ortaklık, terekenin paylaşılmasıyla sona ermektedir.
Miras sözleşmeleri ise mirasbırakanın sağlığında, ölümünden sonra hüküm doğuracak şekilde karşı tarafla bağlayıcı bir anlaşma yapmasını sağlamaktadır. Vasiyetnameden farkı, mirasbırakanın tek taraflı olarak bu sözleşmeden kural olarak dönememesidir. Bu yazıda terekenin paylaşımı ile miras sözleşmeleri birlikte ele alınmaktadır.
2. Hukuki Dayanak
Konuya ilişkin başlıca düzenlemeler şunlardır:
- Miras sözleşmesi yapma ehliyeti: TMK m.503
- Olumlu miras sözleşmesi: TMK m.527
- Mirastan feragat sözleşmesi: TMK m.528
- Miras sözleşmesinin şekli: TMK m.545
- Miras sözleşmesinin ortadan kaldırılması ve dönme: TMK m.546-549
- Mirasçılar arasındaki ortaklık ve temsilci atanması: TMK m.640
- Paylaşma istemi: TMK m.642
- Sağ kalan eşe özgüleme: TMK m.652
- Denkleştirme (iade): TMK m.669 ve devamı
- Paylaşma sözleşmesi ve miras payının devri: TMK m.676-677
- Yetkili mahkeme: HMK m.11
3. Kanundaki Düzenleme
Mirasçılar Ortaklığı
Paylaşmaya kadar mirasçılar, tereke üzerinde ancak birlikte tasarruf edebilmektedir. Mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh hâkimi, paylaşmaya kadar mirasçılar topluluğu için bir temsilci atayabilmektedir (TMK m.640). Bu temsilci, terekenin korunması ve olağan yönetimi bakımından mirasçılar adına hareket etmektedir.
Paylaşma İstemi ve Paylaşma Kuralları
Her mirasçı, sözleşme veya kanun gereğince ortaklığı sürdürme yükümlülüğü bulunmadıkça, her zaman terekenin paylaşılmasını isteyebilmektedir (TMK m.642). Mirasbırakan, ölüme bağlı tasarrufuyla paylaşmaya ilişkin kurallar koymuşsa bu kurallar mirasçılar için bağlayıcıdır. Sağ kalan eş, mirasbırakanla birlikte yaşadığı konut ve ev eşyası üzerinde, miras payına mahsuben mülkiyet ya da uygun durumlarda intifa veya oturma hakkı tanınmasını isteyebilmektedir (TMK m.652).
Denkleştirme
Mirasbırakanın sağlığında bazı mirasçılara yaptığı kazandırmalar, kanunda öngörülen koşullarla paylaşmada hesaba katılmaktadır (TMK m.669). Örneğin altsoya çeyiz, kuruluş sermayesi veya malvarlığı devri gibi amaçlarla yapılan kazandırmalar, mirasbırakan aksini açıkça belirtmedikçe denkleştirmeye tabi tutulmaktadır.
Paylaşma Sözleşmesi
Paylaşma sözleşmesinin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır (TMK m.676). Mirasçıların tereke mallarını anlaşarak fiilen paylaşmaları da paylaşma sonucunu doğurmaktadır. Bir mirasçının miras payını başka bir mirasçıya devretmesi yazılı şekle tabidir. Üçüncü kişiye yapılan devir ise o kişiye paylaşmaya katılma hakkı vermemekte, yalnızca devredenin payına düşeni isteme hakkı sağlamaktadır (TMK m.677).
Miras Sözleşmeleri
Miras sözleşmesi yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip ve ergin olmak ile kısıtlı olmamak gerekmektedir (TMK m.503). Olumlu miras sözleşmesiyle mirasbırakan, mirasını veya belirli bir malını karşı tarafa ya da üçüncü bir kişiye bırakmayı üstlenmektedir (TMK m.527). Mirasbırakan malvarlığı üzerinde serbestçe tasarruf etmeye devam etmekle birlikte, sözleşmeyle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflar ve bağışlamalar itiraz konusu olabilmektedir.
Mirastan feragat sözleşmesiyle mirasbırakan, bir mirasçıyla karşılıklı veya karşılıksız olarak mirastan feragat konusunda anlaşabilmektedir (TMK m.528). Karşılık karşılığında yapılan feragat, aksi sözleşmede belirtilmedikçe feragat edenin altsoyu için de sonuç doğurmaktadır.
Miras sözleşmesinin geçerliliği, resmi vasiyetname şeklinde düzenlenmesine bağlıdır. Taraflar arzularını resmi memura aynı zamanda bildirmekte ve sözleşmeyi resmi memur ile iki tanık önünde imzalamaktadır (TMK m.545).
4. Uygulamada Süreç
- Mirasbırakanın ölümünden sonra mirasçılık belgesi alınmakta, terekenin aktif ve pasifi araştırılmaktadır.
- Vasiyetname veya miras sözleşmesi varsa, sulh hukuk mahkemesince açılması ve ilgililere bildirilmesi sağlanmaktadır.
- Mirasçılar anlaşırsa yazılı paylaşma sözleşmesi yapılmaktadır. Taşınmazların bir mirasçı adına tescili için sözleşmenin tapu müdürlüğünde işleme konu edilmesi gerekmektedir.
- Anlaşma sağlanamazsa, dava şartı arabuluculuk sürecinin ardından ortaklığın giderilmesi veya paylaşma davası açılabilmektedir.
- Miras sözleşmesinin geçersizliği iddiası bulunması hâlinde iptal davası, saklı payın ihlali hâlinde ise tenkis davası ayrıca değerlendirilmektedir.
Miras sözleşmesi yapılması hâlinde sözleşme, resmi memur önünde, kanunun aradığı resmi vasiyetname usulüne uygun olarak düzenlenmektedir. Uygulamada bu işlem çoğunlukla noterde gerçekleştirilmektedir.
5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci
Temsilci atanması, vasiyetnamenin açılması ve mirasçılık belgesi verilmesi gibi çekişmesiz işlerde sulh hukuk mahkemesi görevlidir. Mirasçılık belgesi noterden de alınabilmektedir. Ortaklığın giderilmesi yoluyla paylaşma davaları da sulh hukuk mahkemesinde görülmektedir.
Miras sözleşmesinin iptali, tenkis ve denkleştirmeye ilişkin çekişmeli davalar asliye hukuk mahkemesinde görülmektedir. Mirasın paylaşılması ve terekeye ilişkin davalarda mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m.11); taşınmazın ortaklığın giderilmesinde ise taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin yetkisi gündeme gelmektedir.
6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar
- Paylaşma istemi kural olarak bir süreye bağlı değildir.
- Miras sözleşmesinin iptali ve tenkis davaları, kanunda öngörülen hak düşürücü süreler içinde açılmalıdır.
- Resmi şekle uyulmadan yapılan miras sözleşmesi geçerli değildir. Adi yazılı belgeyle yapılan feragat veya mal bırakma taahhüdü sonuç doğurmamaktadır.
- Henüz açılmamış bir mirasa ilişkin olarak mirasbırakanın katılımı ve onayı olmadan yapılan sözleşmeler bağlayıcı değildir.
- Miras sözleşmesi, tarafların yazılı anlaşmasıyla her zaman ortadan kaldırılabilmektedir. Tek taraflı dönme ise ancak kanunda sayılan hâllerde mümkündür.
- Tereke borçlarından mirasçılar paylaşmadan sonra da kanunda öngörülen kapsamda müteselsilen sorumlu olabilmektedir.
- Masraf kalemleri arasında noter ücretleri, harçlar, tapu masrafları ve veraset ve intikal vergisi bulunmaktadır. Bu tutarlar ve oranlar her yıl yeniden belirlenmektedir.
7. Sonuç
Terekenin paylaşımı, mirasçılar arasındaki ortaklığı sona erdiren ve her mirasçının hakkını somutlaştıran süreçtir. Miras sözleşmeleri ise mirasbırakanın sağlığında, mirasının akıbetini bağlayıcı biçimde düzenlemesine imkân vermektedir.
Her iki alanda da şekil kurallarına uyulması ve sürelerin takip edilmesi büyük önem taşımaktadır. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.
8. Akademik Kaynaklar
Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.
Aramada kullanılabilecek terim: Terekenin paylaşımı ve miras sözleşmeleri
DergiPark'ta yayımlanan hakemli makalelere ücretsiz olarak erişilebilmektedir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.