Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma: Şartlar, Süreç ve Görevli Mahkeme

1. Konunun Genel Çerçevesi

Boşanma, geçerli bir evliliğin eşlerden birinin veya her ikisinin talebi üzerine mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir. Türk hukukunda evlilik ancak hâkim kararıyla sona erdirilebilmekte; noter, belediye veya nüfus müdürlüğü önünde yapılan beyanlarla boşanma gerçekleşmemektedir.

Uygulamada boşanma davaları iki ana gruba ayrılmaktadır. Anlaşmalı boşanmada eşler, boşanmanın kendisi ve tüm mali sonuçları ile çocukların durumu üzerinde uzlaşmaktadır. Çekişmeli boşanmada ise eşlerden biri boşanmaya karşı çıkmakta veya boşanmayı kabul etmekle birlikte nafaka, tazminat, velayet gibi konularda uzlaşma sağlanamamaktadır.

2. Hukuki Dayanak

Boşanmaya ilişkin temel düzenlemeler Türk Medeni Kanunu'nda yer almaktadır:

• Özel boşanma sebepleri: TMK m.161-165 (zina, hayata kast ve onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk, akıl hastalığı)
• Genel boşanma sebebi ve anlaşmalı boşanma: TMK m.166
• Yetkili mahkeme: TMK m.168
• Geçici önlemler: TMK m.169
• Maddi ve manevi tazminat, yoksulluk nafakası: TMK m.174-176
• Çocukların durumu: TMK m.182-183

Aile mahkemelerinin kuruluşu ve görevleri ise 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun ile düzenlenmektedir. Yargılama usulü bakımından Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygulanmaktadır.

3. Kanundaki Düzenleme

Anlaşmalı Boşanma

Anlaşmalı boşanma TMK m.166 üçüncü fıkrasında düzenlenmektedir. Buna göre evlilik en az bir yıl sürmüş olmalı, eşler mahkemeye birlikte başvurmalı ya da bir eşin açtığı davayı diğer eş kabul etmelidir. Hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi gerekmektedir. Ayrıca hâkimin, boşanmanın mali sonuçları ve çocukların durumu hakkında tarafların kabul ettiği düzenlemeyi uygun bulması aranmaktadır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini dikkate alarak bu düzenlemede değişiklik yapabilmekte; değişikliğin taraflarca kabulü hâlinde boşanmaya karar verilmektedir.

Çekişmeli Boşanma

Çekişmeli boşanma davası, özel boşanma sebeplerinden birine veya genel boşanma sebebi olan evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına dayanmaktadır. Genel sebebe dayanan davalarda, ortak hayatı sürdürmenin taraflardan beklenemeyecek ölçüde sarsıldığının ispatı gerekmektedir. Davacının kusuru daha ağır ise davalı eş davaya itiraz edebilmektedir. Ancak bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve ortak hayatın devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilmektedir.

TMK m.166 dördüncü fıkrasına göre, boşanma davasının reddine ilişkin kararın kesinleşmesinden itibaren kanunda öngörülen süre boyunca ortak hayat yeniden kurulamamışsa, eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilebilmektedir.

Boşanmanın Mali Sonuçları

Boşanma yüzünden mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilmektedir. Kişilik hakları saldırıya uğrayan taraf ise manevi tazminat talep edebilmektedir. Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla yoksulluk nafakası isteyebilmektedir.

4. Uygulamada Süreç

Anlaşmalı boşanmada süreç şu adımlarla ilerlemektedir:

1. Eşler arasında boşanmanın tüm sonuçlarını kapsayan bir protokol hazırlanmaktadır. Protokolde velayet, kişisel ilişki, iştirak nafakası, yoksulluk nafakası, tazminat, eşyaların ve malların paylaşımı ayrıntılı biçimde düzenlenmelidir.
2. Dava dilekçesi ve protokol aile mahkemesine sunulmakta, harç ve gider avansı yatırılmaktadır.
3. Mahkeme duruşma günü belirlemekte; eşlerin duruşmaya bizzat katılması gerekmektedir.
4. Hâkim eşleri dinlemekte, protokolü uygun bulursa boşanmaya karar vermektedir.
5. Gerekçeli karar tebliğ edilmekte, kanun yoluna başvurulmaması veya başvurudan feragat edilmesi hâlinde karar kesinleşmektedir.

Çekişmeli boşanmada ise dilekçeler aşaması (dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri), ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hüküm aşamaları yürütülmektedir. Tanık dinlenmesi, sosyal inceleme raporu, banka kayıtları, yazışmalar ve benzeri deliller toplanmaktadır. Dava devam ederken taraflardan biri anlaşma sağlanması hâlinde davayı anlaşmalı boşanmaya dönüştürebilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Boşanma davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara, aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesi bakmaktadır.

Yetkili mahkeme TMK m.168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Davacı, bu yerlerden birini seçerek davayı açabilmektedir. Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşları bakımından yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi ayrıca gündeme gelmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Zina ve onur kırıcı davranış gibi bazı özel boşanma sebeplerinde, sebebin öğrenilmesinden ve olayın gerçekleşmesinden itibaren kanunda öngörülen hak düşürücü süreler içinde dava açılması gerekmektedir. Affeden tarafın dava hakkı bulunmamaktadır.
• Terk sebebine dayanmak için önce kanunda öngörülen süre ve usulde ihtar yapılması gerekmektedir.
• Boşanma kararıyla birlikte talep edilmeyen maddi ve manevi tazminat ile nafaka istekleri için, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren kanunda öngörülen süre içinde ayrıca dava açılabilmektedir (TMK m.178).
• Dava süresince barınma, geçim, malların yönetimi ve çocukların bakımına ilişkin geçici önlemler mahkemeden talep edilebilmektedir.
• Mal rejiminin tasfiyesi boşanma davasından ayrı bir dava konusudur; boşanma protokolünde açıkça düzenlenmemesi hâlinde ayrıca uyuşmazlık doğabilmektedir.
• Masraf kalemleri arasında başvuru ve karar harçları, tebligat ve tanık giderleri, sosyal inceleme ve bilirkişi ücretleri yer almaktadır. Bu tutarlar her yıl yeniden belirlenmektedir.
• Boşanma davaları bakımından dava şartı arabuluculuk uygulanmamaktadır.
• Anlaşmalı boşanma protokolünde belirsiz ifadeler kullanılması, ileride icra aşamasında sorun yaratabilmektedir; edimlerin miktar, tarih ve ödeme şekliyle açıkça yazılması gerekmektedir.

7. Sonuç

Anlaşmalı boşanma daha kısa sürede sonuçlanabilen bir yol olmakla birlikte, protokolün eksik veya özensiz hazırlanması ileride yeni davalara yol açabilmektedir. Çekişmeli boşanmada ise delillerin toplanması, sürelerin takibi ve mali taleplerin doğru belirlenmesi sonucun belirleyicisi olmaktadır.

Her iki yolda da çocukların üstün yararı ve tarafların ekonomik durumu mahkemece resen gözetilmektedir. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Aile Hukuku