Velayet ve Kişisel İlişki: Düzenlenmesi, Değiştirilmesi ve İcrası

1. Konunun Genel Çerçevesi

Velayet, ergin olmayan çocuğun kişiliği ve malvarlığı üzerinde ana ve babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanmaktadır. Boşanma, ayrılık veya evliliğin iptali hâlinde ise velayetin hangi ebeveyne bırakılacağı mahkemece belirlenmektedir.

Kişisel ilişki, velayet kendisine bırakılmayan ebeveynin çocukla görüşme, birlikte vakit geçirme ve iletişim kurma hakkıdır. Bu hak yalnızca ebeveynin değil, aynı zamanda çocuğun da hakkı olarak kabul edilmektedir. Her iki kurumda da belirleyici ölçüt çocuğun üstün yararıdır.

2. Hukuki Dayanak

Velayet ve kişisel ilişkiye ilişkin başlıca hükümler şunlardır:

• Velayetin genel esasları: TMK m.335-341
• Boşanmada çocukların durumu: TMK m.182
• Durumun değişmesi hâlinde yeniden düzenleme: TMK m.183
• Kişisel ilişki: TMK m.323-326
• Çocuğun korunmasına ilişkin önlemler ve velayetin kaldırılması: TMK m.346-351
• Çocuk teslimi ve kişisel ilişkiye dair ilamların icrası: İİK m.25 ve devamı

Ayrıca Türkiye'nin taraf olduğu Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve uluslararası çocuk kaçırma vakalarında uygulanan Lahey Sözleşmesi ile buna ilişkin 5717 sayılı Kanun da dikkate alınmaktadır.

3. Kanundaki Düzenleme

Velayetin Belirlenmesi

TMK m.182 uyarınca hâkim, boşanma veya ayrılığa karar verirken olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten ve çocuk vesayet altında ise vasinin ve vesayet makamının düşüncesini aldıktan sonra ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenlemektedir. Velayet kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılması da (iştirak nafakası) aynı kararda belirlenmektedir.

Kanunda boşanma sonrası ortak velayete ilişkin açık bir hüküm bulunmamaktadır. Bununla birlikte, ebeveynler arasında anlaşma bulunması ve çocuğun üstün yararına uygun düşmesi hâlinde ortak velayet talepleri mahkemelerce değerlendirilebilmektedir.

Velayetin Değiştirilmesi ve Kaldırılması

TMK m.183 gereğince yeni olayların ortaya çıkması veya durumun önemli ölçüde değişmesi hâlinde hâkim, ana ve babadan birinin istemi veya resen gerekli önlemleri almaktadır. Velayeti kullanan ebeveynin çocuğun bakım ve eğitimini ihmal etmesi, çocuğu diğer ebeveynden uzaklaştırması, çocuğun gelişimini tehlikeye düşüren bir ortam oluşması bu kapsamda değerlendirilmektedir.

Çocuğun bedensel, zihinsel veya ahlaki gelişimi tehlikeye düştüğü hâlde diğer önlemlerden sonuç alınamamışsa ya da bu önlemlerin yetersiz kalacağı anlaşılmışsa, TMK m.348 uyarınca velayetin kaldırılmasına karar verilebilmektedir.

Kişisel İlişki

TMK m.323 uyarınca ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan veya kendisiyle birlikte yaşamayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Kişisel ilişki, çocuğun huzurunu bozacak şekilde kullanılırsa veya amacına aykırı düşerse TMK m.324 çerçevesinde sınırlandırılabilmekte ya da kaldırılabilmektedir. Olağanüstü durumlarda, çocuğun yararına uygun düşmesi kaydıyla, büyükanne ve büyükbaba gibi diğer kişilerle de kişisel ilişki kurulmasına karar verilebilmektedir (TMK m.325).

4. Uygulamada Süreç

1. Velayet ve kişisel ilişki, boşanma davası içinde talep edilebileceği gibi, boşanmadan sonra açılacak ayrı bir davayla da istenebilmektedir.
2. Dava dilekçesinde çocuğun yaşı, okul durumu, yaşadığı ortam, ebeveynlerin çalışma koşulları ve talep edilen düzenleme açıkça belirtilmelidir.
3. Mahkeme, aile mahkemesi bünyesinde görev yapan pedagog, psikolog veya sosyal çalışmacıdan sosyal inceleme raporu almaktadır.
4. İdrak çağındaki çocuğun görüşü, yaşına ve olgunluğuna uygun şekilde alınmaktadır. Çocuğun dinlenmesi, kural olarak duruşma salonu dışında ve uygun bir ortamda gerçekleştirilmektedir.
5. Dava süresince geçici velayet ve geçici kişisel ilişki düzenlemesi talep edilebilmektedir (TMK m.169).
6. Karar kesinleştikten sonra, kişisel ilişkiye veya çocuk teslimine uyulmaması hâlinde ilamın icrası yoluna gidilebilmektedir.

Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının icrası, kanunda öngörülen usule göre ve çocuğun ruhsal durumu gözetilerek, gerektiğinde ilgili meslek mensuplarının eşliğinde yürütülmektedir. Bu kararlara aykırı davranılması, icra hukuku kapsamında ayrıca yaptırıma bağlanmıştır.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Velayet, velayetin değiştirilmesi, kişisel ilişki tesisi ve kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi davalarında görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakmaktadır.

Boşanma davası içindeki velayet talepleri boşanma davasına bakan mahkemece karara bağlanmaktadır. Boşanmadan sonra açılan davalarda yetki bakımından genel kurallar ve çocuğun bulunduğu yere ilişkin özel düzenlemeler birlikte değerlendirilmelidir. İlamların icrası bakımından icra dairesi, icra işlemlerine karşı şikâyetler bakımından icra hukuk mahkemesi görevlidir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Velayetin değiştirilmesi için kanunda belirli bir dava süresi öngörülmemiştir; ancak durumun değiştiğinin somut delillerle ortaya konulması gerekmektedir.
• Ortak velayet veya kişisel ilişkiye dair düzenlemeler protokolde açık ve uygulanabilir şekilde yazılmalıdır. Gün, saat, teslim yeri, bayram ve tatil dönemleri ayrıca belirtilmelidir.
• Çocuğun yurt dışına çıkarılması, diğer ebeveynin rızası veya mahkeme izni gerektirebilmektedir. İzinsiz götürme hâlinde Lahey Sözleşmesi kapsamındaki iade mekanizmaları gündeme gelmektedir.
• Velayet kararları maddi anlamda kesin hüküm oluşturmamakta, koşullar değiştikçe yeniden değerlendirilebilmektedir.
• Sosyal inceleme raporuna karşı itiraz hakkı bulunmakta, gerektiğinde yeni bir rapor alınması talep edilebilmektedir.
• Masraf kalemleri arasında harçlar, tebligat giderleri ve tanık ücretleri yer almaktadır; bu tutarlar her yıl yeniden belirlenmektedir.

7. Sonuç

Velayet ve kişisel ilişki, çocuğun hayatını uzun süre etkileyen düzenlemelerdir. Mahkeme bu konularda tarafların taleplerini gözetmekle birlikte çocuğun üstün yararını esas almakta ve gerekli gördüğü önlemleri resen alabilmektedir.

Değişen koşullara göre düzenlemenin yeniden gözden geçirilmesi her zaman mümkündür. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Aile Hukuku