Ceza Muhakemesinde Uzlaştırma Süreci

1. Konunun Genel Çerçevesi

Uzlaştırma, belirli suçlarda şüpheli veya sanık ile suçtan zarar gören arasında, tarafsız bir uzlaştırmacının yardımıyla anlaşma sağlanmasını amaçlayan bir ceza muhakemesi kurumudur. Amaç, mağdurun zararının giderilmesi ve toplumsal barışın yeniden sağlanmasıdır. Uzlaşma sağlanırsa ceza yargılaması yapılmadan dosya sona erebilmektedir.

Uzlaştırma, tarafların özgür iradesine dayanmaktadır. Hiçbir taraf uzlaşmaya zorlanamamakta ve uzlaşma görüşmelerinde yapılan açıklamalar daha sonra delil olarak kullanılamamaktadır. Bu güvence, tarafların görüşmelere daha açık katılmasını sağlamaktadır.

2. Hukuki Dayanak

• CMK m.253: Soruşturma evresinde uzlaştırma.
• CMK m.254: Kovuşturma evresinde uzlaştırma.
• CMK m.255: Uzlaştırma ile ilgili ortak hükümler.
• CMK m.171: Kamu davasının açılmasının ertelenmesi.
• Ceza Muhakemesinde Uzlaştırma Yönetmeliği.

3. Kanundaki Düzenleme

Uzlaştırma Kapsamındaki Suçlar

CMK m.253 uyarınca soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar uzlaştırma kapsamındadır. Bunun yanında, şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın kanunda ayrıca sayılan bazı suçlar da uzlaştırmaya tabidir. Kasten yaralamanın bazı hâlleri, taksirle yaralama, tehdidin belirli bir hâli, konut dokunulmazlığının ihlali, hırsızlık, dolandırıcılık ve güveni kötüye kullanma bu suçlara örnek olarak gösterilebilmektedir.

Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar uzlaştırma kapsamında değildir. Ayrıca uzlaştırma kapsamındaki bir suçun, uzlaştırma kapsamına girmeyen bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmesi hâlinde uzlaştırma yoluna gidilememektedir. Etkin pişmanlık hükümlerinin uygulandığı bazı durumlar da kanunda kapsam dışında tutulmaktadır.

Uzlaştırmacı ve Teklif

Uzlaştırma kapsamındaki bir suça ilişkin dosyada Cumhuriyet savcısı, dosyayı uzlaştırma bürosuna göndermektedir. Büro, dosyayı listede kayıtlı bir uzlaştırmacıya vermektedir. Uzlaştırmacı avukat veya hukuk öğrenimi görmüş kişilerden olabilmektedir.

Uzlaştırmacı, şüpheli ile mağdura uzlaşma teklifinde bulunmakta ve uzlaştırmanın mahiyetini, sonuçlarını anlatmaktadır. Kendisine uzlaşma teklif edilen kişi, kanunda öngörülen kısa süre içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılmaktadır. Çocuklar ve kısıtlılar bakımından teklif, kanuni temsilcilere yapılmaktadır.

Uzlaştırma Müzakereleri ve Rapor

Uzlaştırmacı, taraflarla görüşmeler yaparak uzlaşmanın sağlanmasına çalışmaktadır. Taraflar müdafi veya vekilleriyle birlikte görüşmelere katılabilmektedir. Uzlaştırmacı, işlemlerini kanunda öngörülen süre içinde tamamlamak zorundadır; bu süre Cumhuriyet savcısı tarafından sınırlı olarak uzatılabilmektedir.

Süreç sonunda uzlaştırmacı, sonucu ve tarafların üzerinde anlaştığı edimi gösteren bir rapor düzenlemektedir. Rapor Cumhuriyet savcısına sunulmakta, savcı uzlaşmanın kanuna uygunluğunu değerlendirmektedir.

Edim Türleri

Uzlaşmada kararlaştırılan edim; özür dileme, zararın aynen iade veya tazmin suretiyle giderilmesi, bir kamu yararına çalışma gibi farklı biçimlerde olabilmektedir. Edim, uzlaşma anında ifa edilebileceği gibi ileri bir tarihe bırakılabilir veya taksitlendirilebilir.

4. Uygulamada Süreç

1. Uzlaştırma bürosuna gönderme: Soruşturma kapsamındaki suç uzlaştırmaya tabi ise dosya uzlaştırma bürosuna gönderilmektedir.
2. Teklif: Uzlaştırmacı, taraflara ayrı ayrı uzlaşma teklifinde bulunmaktadır.
3. Müzakere: Taraflar uzlaştırmacı huzurunda bir araya gelmekte veya ayrı ayrı görüşmektedir.
4. Rapor: Uzlaşma sağlanırsa edim ve şartlar rapora yazılmakta, taraflarca imzalanmaktadır.
5. Savcılık kararı: Edim derhâl yerine getirilmişse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmektedir. Edim ileri tarihe bırakılmışsa veya taksitlendirilmişse kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmektedir (CMK m.171).
6. Edimin yerine getirilmemesi: Ertelenmiş edim yerine getirilmezse kamu davası açılmaktadır.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Soruşturma evresinde uzlaştırma, soruşturmayı yürüten Cumhuriyet başsavcılığı bünyesindeki uzlaştırma bürosu aracılığıyla yürütülmektedir. Uzlaştırmacının görevlendirilmesi ve raporun değerlendirilmesi Cumhuriyet savcısının yetkisindedir.

Soruşturma evresinde uzlaştırma yapılmamışsa veya kovuşturma evresinde suçun niteliği değişerek uzlaştırma kapsamına girdiği anlaşılırsa, CMK m.254 uyarınca davaya bakan mahkeme dosyayı uzlaştırma bürosuna göndermektedir. Bu durumda uzlaşmanın sonucuna göre mahkeme, davanın düşmesine veya hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler çerçevesinde karar verebilmektedir. Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin koşullar 7589 sayılı Kanun'la değiştiğinden güncel düzenlemenin dikkate alınması gerekmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Uzlaşma teklifine kanunda öngörülen kısa süre içinde cevap verilmemesi, teklifin reddi sonucunu doğurmaktadır.
• Uzlaştırmacının ücreti ve giderleri kural olarak Devlet Hazinesince karşılanmakta, sonuca göre yargılama giderine dahil edilebilmektedir.
• Uzlaştırma görüşmelerinde yapılan açıklamalar soruşturma ve kovuşturmada delil olarak kullanılamamaktadır.
• Uzlaşma raporunda edimin miktarı, ödeme tarihi ve şekli açıkça yazılmalıdır.
• Ertelenmiş edim yerine getirilmezse, kamu davasının açılması gündeme gelmektedir.
• Uzlaşma sonucunda mağdurun hukuk mahkemesinde tazminat talebinde bulunup bulunamayacağı, uzlaşma metninin içeriğine göre değerlendirilmelidir.
• Birden fazla şüpheli veya mağdur bulunan dosyalarda uzlaşma, yalnızca uzlaşan taraflar bakımından sonuç doğurmaktadır.

7. Sonuç

Uzlaştırma, ceza muhakemesinde tarafların iradesine dayanan ve dosyanın yargılama yapılmadan sona ermesine imkân tanıyan önemli bir kurumdur. Kapsamdaki suçların belirlenmesi, teklife süresinde cevap verilmesi ve edimin açıkça yazılması, sürecin sağlıklı işlemesi bakımından önem taşımaktadır. Uzlaşmanın sonuçları, edimin ifa şekline göre farklılık göstermektedir. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Ceza Hukuku