Dolandırıcılıkta Bankanın ve Ödeme Kuruluşunun Hukuki Sorumluluğu

1. Konunun Genel Çerçevesi

Online dolandırıcılık olaylarında mağdurun parası çoğu zaman bankanın veya ödeme kuruluşunun sistemleri üzerinden ve bu kuruluşların kimlik doğrulama araçları kullanılarak aktarılmaktadır. Bu nedenle mağdurun zararının giderilmesinde, faillerin yanında hesabın tutulduğu kuruluşun hukuki sorumluluğu da gündeme gelmektedir.

Kuruluşlar, uygulamada çoğu zaman işlemin kullanıcıya gönderilen doğrulama kodu veya şifre ile onaylandığını ileri sürerek sorumluluğu reddetmektedir. Ancak kuruluşun sorumluluğu, işlemin teknik olarak doğrulanmış görünmesiyle sınırlı değildir; güvenlik önlemlerinin yeterliliği, olağan dışı işlemlerin tespit edilip edilmediği ve mağdurun bildirimine nasıl karşılık verildiği de değerlendirilmektedir. Bu yazıda sorumluluğun dayanakları mağdurun bakış açısıyla açıklanmaktadır.

2. Hukuki Dayanak

• 6493 sayılı Kanun ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının ödeme hizmetlerine ilişkin yönetmeliği: yetkisiz işlemde iade yükümlülüğü, ispat yükü ve sorumluluğun paylaşımı.
• 5464 sayılı Banka Kartları ve Kredi Kartları Kanunu 5464 s. Kanun m.12.
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: sözleşmeye aykırılık TBK m.112, borçlunun kusur sorumluluğu TBK m.114, sorumsuzluk anlaşmaları TBK m.115, yardımcı kişilerin fiillerinden sorumluluk TBK m.116, tazminatın belirlenmesinde zarar görenin kusuru TBK m.52.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: tacirin basiretli iş adamı gibi hareket etme yükümlülüğü TTK m.18.
• 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun: haksız şartlar 6502 s. TKHK m.5, dava şartı arabuluculuk 6502 s. TKHK m.73/A.
• 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu: veri güvenliğine ilişkin yükümlülükler KVKK m.12.
• 5411 sayılı Bankacılık Kanunu ve bankaların bilgi sistemleri ile elektronik bankacılık hizmetlerine ilişkin ikincil düzenlemeler.

3. Kanundaki Düzenleme

Sözleşmeden Doğan Sorumluluk

Hesap sahibi ile banka veya ödeme kuruluşu arasında çerçeve sözleşme bulunmaktadır. Kuruluşun hesaptaki parayı yalnızca hesap sahibinin talimatıyla ödemesi ve hesabı yetkisiz erişime karşı koruması, bu sözleşmenin temel borçlarındandır. Yetkisiz bir talimatla ödeme yapılması, sözleşmeye aykırılık oluşturmakta ve borçlu, kusursuz olduğunu ispat etmedikçe doğan zararı gidermekle yükümlü tutulmaktadır TBK m.112.

Özen Yükümlülüğü ve Güvenlik Önlemleri

Bankalar ve ödeme kuruluşları tacir olup basiretli bir iş adamı gibi hareket etmekle yükümlüdür TTK m.18. Faaliyetleri izne bağlı ve güvene dayalı olduğundan bu kuruluşlardan beklenen özen yüksek düzeydedir. Güçlü kimlik doğrulama, yeni cihaz tanımlamalarında ek kontrol, müşterinin olağan işlem profiline uymayan işlemlerin izlenmesi ve şüpheli işlemlerde müşteriye ulaşılması, bu özen yükümlülüğünün değerlendirilmesinde dikkate alınan unsurlardır. Kuruluşun çalışanlarının veya hizmet aldığı yardımcı kişilerin kusurlu davranışlarından da kuruluş sorumlu tutulmaktadır TBK m.116.

İspat Yükü

Ödeme hizmetleri mevzuatına göre kullanıcı bir işlemi onaylamadığını ileri sürdüğünde, işlemin onaylandığını, doğru kaydedildiğini ve teknik bir arızadan etkilenmediğini ispat yükü kural olarak ödeme hizmeti sağlayıcısına aittir. Ödeme aracının kullanıldığının kayıtlarla gösterilmesi, tek başına kullanıcının işlemi onayladığını veya kasıt ya da ağır ihmalle hareket ettiğini ispat için yeterli görülmemektedir.

Sorumluluğu Kaldıran Sözleşme Hükümleri

Borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşmalar kesin olarak hükümsüzdür. İzne dayalı olarak yürütülen bir hizmette, borçlunun hafif kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma da hükümsüz kabul edilmektedir TBK m.115. Tüketici sözleşmelerinde, tüketici aleyhine dengesizlik yaratan ve müzakere edilmeden konulan şartlar ise haksız şart olarak kesin hükümsüz sayılmaktadır 6502 s. TKHK m.5.

Kullanıcının Kusuru

Kullanıcının şifre veya doğrulama kodunu üçüncü kişiyle paylaşması gibi davranışlar, sorumluluğun paylaşımında dikkate alınmaktadır. Kullanıcının kastı veya ağır ihmali hâlinde kuruluşun iade yükümlülüğü sınırlanabilmektedir. Kullanıcının kusuru ağır ihmal düzeyine ulaşmamaktaysa, bu kusur tazminattan indirim sebebi olarak değerlendirilebilmekte TBK m.52, kuruluşun sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırmamaktadır.

4. Uygulamada Süreç

1. Yetkisiz işlem kuruluşa derhâl bildirilmekte ve yazılı itiraz yapılmaktadır.
2. Kuruluştan işlemlere ait cihaz, IP, kimlik doğrulama ve uyarı kayıtları ile müşterinin bildirimine ilişkin çağrı kayıtları talep edilmektedir.
3. Kişisel verilere ilişkin olarak ayrıca veri sorumlusuna başvuru hakkı kullanılabilmektedir KVKK m.11.
4. İade talebi reddedilirse denetim otoritesine şikâyet, tüketici hakem heyeti veya arabuluculuk yolları değerlendirilmektedir.
5. Uyuşmazlık çözülmezse tazminat veya alacak davası açılmakta; davada işlem kayıtlarının bilirkişi tarafından incelenmesi talep edilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Hesap sahibi tüketici ise banka veya ödeme kuruluşuna karşı açılacak davada tüketici mahkemesi, bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Her yıl yeniden belirlenen parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvurulması zorunludur; sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır 6502 s. TKHK m.73/A. Tüketici, kendi yerleşim yeri mahkemesinde dava açabilmektedir.

Hesap sahibi şirket veya tacir ise uyuşmazlık ticari dava niteliğinde olup asliye ticaret mahkemesi görevlidir; konusu para olan taleplerde dava şartı arabuluculuk uygulanmaktadır TTK m.5/A. Bu durumda genel yetki kuralı olarak davalı kuruluşun merkezinin veya işlemle ilgili şubenin bulunduğu yer mahkemesi yetkili olabilmektedir; sözleşmedeki yetki şartının geçerliliği ayrıca incelenmektedir. Bankalara ilişkin idari şikâyetler Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumuna, ödeme ve elektronik para kuruluşlarına ilişkin şikâyetler Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına yapılabilmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• Yetkisiz işlemin gecikmeksizin bildirilmesi, kuruluşun sorumluluğunun ileri sürülebilmesinin ön koşuludur; bildirimdeki gecikme kullanıcının sorumluluğunu artırabilmektedir.
• Sözleşmeye dayalı taleplerde genel zamanaşımı süresi uygulanmaktadır TBK m.146; ancak delillerin korunması bakımından sürecin beklenmeden başlatılması gerekmektedir.
• Kuruluşun elindeki kayıtlar belirli süreler saklandığından, kayıtların korunması ve dosyaya getirtilmesi erken aşamada talep edilmektedir.
• Davada başvuru harcı, bilirkişi ücreti ve tebligat giderleri masraf kalemi oluşturmaktadır; tüketici hakem heyetine başvuru için harç alınmamaktadır.
• Kuruluşa karşı yürütülen hukuki süreç ile faillere yönelik ceza soruşturması birbirinden bağımsızdır; ceza dosyasında elde edilen bilgiler hukuk davasında delil olarak kullanılabilmektedir.

7. Sonuç

Banka ve ödeme kuruluşlarının sorumluluğu, yalnızca işlemin teknik olarak onaylanmış görünüp görünmediğine göre değil, kuruluşun güvenlik önlemleri, şüpheli işlemleri izleme yükümlülüğü ve mağdurun bildirimine verdiği karşılık birlikte dikkate alınarak belirlenmektedir. Kullanıcının kusuru bulunduğu durumlarda dahi bu kusurun derecesi ile kuruluşun kusuru karşılaştırılarak sorumluluğun paylaşımı değerlendirilmektedir.

Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Online Dolandırıcılık ve Yetkisiz İşlemler