Tenkis Davası: Saklı Payın Korunması ve Dava Süreleri

1. Konunun Genel Çerçevesi

Türk hukukunda mirasbırakan, malvarlığı üzerinde ölüme bağlı tasarruflar ve sağlararası kazandırmalar yapma serbestisine sahiptir. Ancak bu serbesti sınırsız değildir. Kanun, belirli yakın mirasçılar için mirasbırakanın ortadan kaldıramayacağı bir pay öngörmektedir. Bu paya saklı pay, mirasbırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısma ise tasarruf nisabı denilmektedir.

Mirasbırakanın vasiyetname, miras sözleşmesi veya sağlığında yaptığı bağışlarla tasarruf nisabını aşması hâlinde, saklı payı zedelenen mirasçılar tenkis davası açarak bu tasarrufların yasal sınıra indirilmesini isteyebilmektedir. Tenkis davası tasarrufu tamamen ortadan kaldırmamakta, yalnızca saklı payı zedeleyen kısmı bakımından sonuç doğurmaktadır.

2. Hukuki Dayanak

Tenkis davasına ilişkin başlıca düzenlemeler şunlardır:

• Tasarruf nisabı ve saklı paylar: TMK m.505-506
• Tasarruf nisabının hesaplanması: TMK m.507-508
• Mirasçılıktan çıkarma: TMK m.510-513
• Tenkis davası ve dava hakkı: TMK m.560-562
• Tenkise tabi kazandırmalar: TMK m.565
• Tenkisin sırası: TMK m.570
• Dava süreleri: TMK m.571
• Yetkili mahkeme: HMK m.11

3. Kanundaki Düzenleme

Saklı Paylı Mirasçılar

Saklı paylı mirasçılar altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eştir. Kardeşler, 2007 yılında yapılan kanun değişikliğiyle saklı paylı mirasçı olmaktan çıkarılmıştır. TMK m.506 uyarınca saklı pay oranları şöyledir:

• Altsoy için yasal miras payının yarısı
• Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri
• Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü

Tasarruf Nisabının Hesaplanması

Tasarruf nisabı, mirasbırakanın ölüm günündeki malvarlığı esas alınarak hesaplanmaktadır (TMK m.507). Terekenin aktifinden mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri ve kanunda sayılan diğer kalemler düşülmektedir. Tenkise tabi sağlararası kazandırmalar da hesaplamaya eklenmektedir.

Tenkise Tabi Kazandırmalar

Ölüme bağlı tasarruflar, tasarruf nisabını aştıkları ölçüde tenkise tabidir. TMK m.565 uyarınca sağlararası kazandırmalardan ise özellikle şunlar tenkise tabi tutulmaktadır:

• Yasal mirasçılara yapılan ve kanunda belirtilen nitelikteki karşılıksız kazandırmalar (örneğin çeyiz veya kuruluş sermayesi niteliğindeki kazandırmalar)
• Mirastan feragat karşılığında yapılan ödemeler
• Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlar ile ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı olağan hediyeler dışındaki bağışlar
• Saklı pay kurallarını dolanmak amacıyla yapıldığı açıkça belli olan devir ve temlikler

Tenkisin Sırası

TMK m.570 uyarınca tenkis, önce ölüme bağlı tasarruflardan başlanarak yapılmaktadır. Bunlar yeterli olmazsa sağlararası kazandırmalara geçilmekte; sağlararası kazandırmalarda ise en son yapılandan başlanarak daha öncekilere doğru gidilmektedir.

4. Uygulamada Süreç

1. Mirasçılık belgesi alınmakta ve davacının saklı paylı mirasçı olup olmadığı belirlenmektedir.
2. Mirasbırakanın ölüm tarihindeki malvarlığı, borçları ve sağlığında yaptığı kazandırmalar tapu, banka ve diğer kayıtlar üzerinden araştırılmaktadır.
3. Tenkise konu tasarruflar (vasiyetname, bağış, devir) ve bunlardan yararlanan kişiler tespit edilmektedir.
4. Dava, tasarruftan yararlanan kişilere karşı açılmaktadır. Değer yargılama sırasında belirleneceğinden belirsiz alacak davası yoluna gidilebilmektedir.
5. Mahkeme, bilirkişi aracılığıyla terekenin değerini, tasarruf nisabını, saklı payı ve tenkis oranını hesaplatmaktadır.
6. Tenkis, kural olarak tasarrufun konusu olan mal üzerinde payın davacıya verilmesi şeklinde yapılmakta; malın bölünmesi değer kaybına yol açacaksa kanundaki esaslara göre bedel ödenmesi yoluna gidilebilmektedir.

Muvazaalı devir iddiası bulunan durumlarda, uygulamada öncelikle muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescil, bunun kabul edilmemesi hâlinde tenkis talep edilerek terditli dava açılabilmektedir.

5. Görevli ve Yetkili Mahkeme veya Merci

Tenkis davalarında görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. HMK m.11 uyarınca tenkis davalarında mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. Kesin yetki kuralı nedeniyle, taşınmazın başka bir yerde bulunması yetkiyi değiştirmemektedir.

Tenkis davası bakımından dava şartı arabuluculuk öngörülmemiştir. Ancak taraflar, ihtiyari olarak arabulucuya başvurabilmektedir.

6. Süreler ve Dikkat Edilecek Hususlar

• TMK m.571 uyarınca tenkis davası, saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından başlayarak on yıl içinde açılmalıdır.
• Bu süreler hak düşürücü nitelikte olup mahkemece resen gözetilmektedir.
• Tenkis, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilmektedir.
• Mirasbırakanın sağlığında yapılan olağan hediyeler tenkise tabi değildir.
• Mirasçılıktan çıkarılan kişinin saklı pay hakkı, çıkarmanın geçerli olup olmadığına göre belirlenmektedir.
• Dava değer üzerinden nispi harca tabidir. Keşif, bilirkişi ve tebligat giderleri ayrıca karşılanmaktadır; bu tutarlar her yıl yeniden belirlenmektedir.
• Davalının taşınmazı üçüncü kişilere devretmesini önlemek için ihtiyati tedbir talep edilebilmektedir (HMK m.389).

7. Sonuç

Tenkis davası, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü ile yakın mirasçıların korunması arasında kanunun kurduğu dengenin bir aracıdır. Davanın başarısı, terekenin ve tenkise tabi kazandırmaların doğru tespit edilmesine ve hak düşürücü sürelerin kaçırılmamasına bağlıdır.

Hesaplamaların teknik niteliği nedeniyle bilirkişi incelemesi çoğu zaman belirleyici olmaktadır. Somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirme yapılması gerekmektedir.

8. Akademik Kaynaklar

Bu konuya ilişkin akademik çalışmalara aşağıdaki kaynaklar üzerinden ulaşabilirsiniz. Tez ve makalelerin içeriği bu sitede çoğaltılmamaktadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş niteliği taşımamaktadır.

← Miras Hukuku